Trong kho tàng truyện cổ tích Việt Nam, “ông kẹ” là nhân vật chuyên dọa trẻ con: “Ngủ đi kẻo ông kẹ bắt”. Ông kẹ chẳng bao giờ hiện hình rõ rệt, nhưng chỉ cần cái tên cũng đủ khiến bao nhiêu đứa trẻ sợ hãi.

Thời nay, trong thế giới trưởng thành của người Việt, hình như “ông kẹ” đã tái sinh với một hình dạng khác, tập đoàn tư nhân mang danh nghĩa “tập đoàn kinh tế số một Việt Nam” – Vingroup.

Khi Vingroup công bố sự kiện khởi kiện và tố cáo 68 cá nhân trong và ngoài nước vì dám phát biểu “làm ảnh hưởng đến danh dự, uy tín và sản phẩm”, dư luận ngỡ ngàng. Không phải vì chuyện kiện tụng trên phạm vi thế giới thế giới, vì doanh nghiệp kiện báo chí, nhà báo, thậm chí cả chính phủ là chuyện thường tình.

Điều khiến công chúng tức cười nằm ở chỗ, cùng một sự việc, Vingroup lại có hai gương mặt đối lập, vừa văn minh, vừa man rợ. Một ông kẹ hai mặt, biết tung găng quyền Anh lịch lãm ở quốc tế, nhưng lại lén rút dao găm đâm sau lưng người trong nước.

Gương mặt lịch lãm - Văn minh trong đấu trường quốc tế

Trước hết, khách quan mà nhìn nhận, khi Vingroup quyết định khởi kiện các cá nhân sống ở nước ngoài, họ chọn con đường khởi kiện dân sự.

Đơn cử như vụ khởi kiện nhà báo Lê Trung Khoa, chủ bút tờ Thoibao.de tại Đức, vì các bài viết được cho là “bôi nhọ” tập đoàn. Hay vụ kiện bà Nguyễn Hiền tại Hoa Kỳ, với yêu cầu bồi thường và cải chính công khai.

Đây là một cách hành xử văn minh, hoàn toàn phù hợp với chuẩn mực pháp lý toàn cầu.

Một tập đoàn cho rằng danh dự và thương hiệu bị xâm phạm? Họ ra tòa, trình bày chứng cứ, yêu cầu tòa phân xử. Đối thủ có quyền phản biện, luật sư hai bên tranh luận, và thẩm phán ra phán quyết. Đó là cuộc chơi công bằng, nơi mọi bên đều được bảo vệ bởi hệ thống pháp luật độc lập. Kết quả có thể là thắng, thua, hòa…nhưng luật chơi được tuân thủ.

Ở góc độ này, Vingroup tỏ ra văn minh. Họ học được cách hành xử của những doanh nghiệp lớn toàn cầu, không cậy quyền, không dọa dẫm bằng công an, mà nhờ đến cơ chế tư pháp độc lập. Đó là hình ảnh của một võ sĩ thượng đài quốc tế, khoác áo vest, mang găng quyền Anh, cúi đầu chào đối thủ trước khi bắt đầu hiệp đấu.

Gương mặt tăm tối - Man rợ trong sân nhà

Thế nhưng, khi đối thủ cư trú trong biên giới lãnh thổ Việt Nam, câu chuyện lại khác. Cũng cùng một hành vi phát biểu, viết bài, đăng status chỉ trích sản phẩm hay chính sách của Vingroup, thì thay vì khởi kiện dân sự, họ lại chọn con đường tố cáo hình sự. Và ở đây, “võ sĩ” cởi găng, ném vest, vác dao găm 331 ra kề sát cổ nạn nhân để dọa dẫm.

Điều 331 Bộ luật Hình sự, điều luật mơ hồ về “lợi dụng các quyền tự do dân chủ xâm phạm lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân” đã trở thành công cụ quen thuộc để bịt miệng công chúng. Vingroup chỉ cần gõ cửa cơ quan công an, đơn tố cáo lập tức được thụ lý. Người dân không còn đứng trước tòa dân sự để cãi lý, mà bị lôi vào vòng xoáy điều tra hình sự, khám xét nhà, tạm giam, khởi tố, xét xử rồi lãnh án, ngồi tù.

Đây không còn là võ đài để so găng nữa, mà là cả hệ thống chính trị vào cuộc để hạch tội nạn nhân, Vingroup chỉ còn ngồi rung đời chờ bản án bỏ túi mà thôi. Thay vì bồi thường hay xin lỗi, cái giá phải trả của nạn nhân là nhiều năm tù giam với nụ cười hả hê của ông chủ Vingroup.

Sự đối lập rành rành này khiến người ta buộc phải hỏi: Tại sao cùng một hành vi, Vingroup chọn hai cách hành xử khác nhau? Ở ngoài thì văn minh, ở trong thì man rợ theo đúng kiểu “Khôn nhà, dại chợ”. Phải chăng chính vì ở Việt Nam, họ biết chắc mình có “lá bùa hộ mệnh” ưu ái từ chế độ?

Ông kẹ hai mặt

Nếu phải vẽ chân dung Vingroup, chắc hẳn không thể chỉ bằng một nét. Vì rõ ràng, Vingroup có đến hai khuôn mặt:

Mặt thứ nhất: Văn minh, tuân thủ luật chơi toàn cầu.

Mặt thứ hai: Man rợ, tận dụng quyền lực chính trị để biến tòa án thành công cụ trừng phạt nạn nhân.

Và trong mắt công chúng người Việt, Vingroup không khác gì ông kẹ trong bóng tối. Vì lẽ:

Chỉ cần lên mạng xã hội viết vài câu về sản phẩm VinFast, bạn có thể lọt vào danh sách đen.

Chỉ cần bày tỏ sự hoài nghi về dự án hay chính sách, công an có thể gõ cửa bất kỳ lúc nào.

Và chỉ cần Vingroup “hắt hơi”, báo chí chính thống đồng loạt “lạnh gáy” im bặt.

“Ở bầu thì tròn, ở ống thì dài”. Trước tòa án tây phương, Vingroup biết mình chỉ là một nguyên đơn bình thường, phải tuân thủ luật chơi và đối mặt với phản biện. Nhưng trong tòa án Việt Nam, họ trở thành “ông kẹ”, nơi luật chơi do chính họ và đồng bọn nắm giữ quyền lực chính trị đặt ra.

Những vụ việc điển hình

Ở Đức, ký giả Lê Trung Khoa đã nhận hồ sơ khởi kiện từ luật sư của Vingroup gởi đến với yêu cầu cải chính, xin lỗi và bồi thường. Quá trình pháp lý minh bạch, có luật sư đôi bên, có quyền kháng cáo.

Tương tự như vậy, ở Hoa Kỳ với bà Nguyễn Hiền chuẩn bị vào vai bị đơn với những yêu cầu cùng loại.

Trong nước: Nhiều Facebooker, nhà báo tự do, thậm chí khách hàng phản ánh trên mạng xã hội phàn nàn về sản phẩm VinFast đều bị công an triệu tập, điều tra theo tố cáo từ Vingroup. Một số người bị xử lý theo Điều 331, đối diện nguy cơ tù tội thay vì tranh tụng dân sự.

Sự chênh lệch ấy phơi bày một sự thật chua chát, rằng văn minh hay man rợ không phải do tâm thế quyết định, mà do địa giới lãnh thổ và khả năng lũng đoạn chế độ của doanh nghiệp.

Khán giả quốc tế xem kịch bản một, còn khán giả trong nước bị buộc phải đóng vai quần chúng trong kịch bản hai. Một bi hài kịch mà nạn nhân cuối cùng là quyền tự do ngôn luận và niềm tin xã hội.

Tóm lại, vụ việc Vingroup khởi kiện dân sự và tố cáo hình sự 68 cá nhân, tổ chức không chỉ là câu chuyện của một tập đoàn tư nhân. Nó là bức tranh phản chiếu của cả một chế độ, nơi quyền lực chính trị và quyền lực kinh tế se duyên để sinh ra một “ông kẹ” hai mặt.

Vingroup hôm nay có thể là ông kẹ hai mặt, ngoài quốc tế lịch lãm tung găng quyền Anh, nhưng trong nước thì man rợ đâm lén. Về lâu dài, cái gương mặt man rợ ấy sẽ khiến công chúng nhớ lâu hơn, như vết nhơ không thể gột rửa.

*Bài viết không thể hiện quan điểm của RFA.

Ông Vương Văn Thả, một tù nhân chính trị đang thụ án tại trại giam An Phước, TP. Hồ Chí Minh, vừa được gia đình cho biết đã qua đời trong hoàn cảnh khuất tất.

Theo bà Vương Ngọc Thảo, con gái của ông Thả, sáng ngày 3 tháng 9 công an xã Vĩnh Hậu, huyện An Phú, tỉnh An Giang đã thông báo cho gia đình rằng ông Thả đã qua đời do ‘tự tử’ trong trại giam.

“Em của tôi sau đó lên công an xã xác minh thông tin, thì họ bảo về lo hậu sự đi”, bà Thảo nói.

Cùng ngày, công an xã đưa ông Vương Thanh Thuận, con trai của ông Thả, đến trại giam An Phước để nhận thi thể.

“Ban đầu họ nói cho gia đình đưa thi thể về, nhưng cuối cùng lại buộc phải chôn cất tại nghĩa trang của trại giam,” bà Thảo cho biết. Bà nói thêm rằng phía trại giam viện dẫn quy định chỉ giữ thi thể trong vòng 24 giờ để yêu cầu gia đình phải mai táng ngay, thay vì đưa về quê nhà.

Ngoài ra, theo bà Thảo, phía công an đã ép em trai bà ký cam kết không được đăng tải thông tin liên quan đến cái chết của cha mình lên mạng xã hội, nếu không sẽ “bị bắt bất cứ lúc nào.”

(Courtesy: chantroimoimedia.com)

Trong giấy thông báo của trại giam An Phước mà gia đình cung cấp cho RFA, phía trại giam không nêu nguyên nhân tử vong của ông Thả, mà chỉ ghi vỏn vẹn vài dòng:

“Vào sáng ngày 3 tháng 9, phạm nhân Vương Văn Thả có dấu hiệu mệt, khó thở, Trại đã đưa phạm nhân đến Bệnh viên Đa khoa Bình Phước tỉnh Đồng Nai để cấp cứu, đã tử vong.”

Ông Vương Văn Thả bị giam giữ tại trại giam An Phước từ tháng 10 năm 2018, sau khi bị Tòa án tỉnh An Giang tuyên phạt 12 năm tù với tội danh “tuyên truyền chống Nhà nước.”

Theo bà Vương Ngọc Thảo, kể từ khi chuyển đến trại giam An Phước, ông Thả chưa từng gọi điện về cho gia đình. Vì vậy, gia đình hoàn toàn không nắm được tình hình sức khỏe của ông.

Bà cũng cho biết phía trại giam chưa bao giờ thông báo bất kỳ vấn đề sức khỏe nào liên quan đến ông Thả.

Tuy nhiên, bà Thảo cho biết một người bạn tù của ông Thả, sau khi được trả tự do, đã liên lạc với gia đình và khẳng định ông Thả không hề gặp vấn đề gì về sức khỏe. Người này cũng thông tin cho gia đình biết ông Thả từng bị biệt giam dài ngày trong tù.

“Hiện giờ ở nhà, xóm trên xóm dưới đều có công an đông dữ lắm. Họ đe dọa, ép gia đình tôi ký biên bản không được đăng tải hình ảnh về đám tang và bàn thờ lên mạng” bà Thảo cho biết thêm.

(Gia đình cung cấp)

Ông Vương Văn Thả là tín đồ Phật giáo Hòa Hảo Thuần Túy, một tôn giáo bản địa ở khu vực đồng bằng sông Cửu Long, không chịu sự kiểm soát của nhà nước.

Năm 2012, ông từng bị bắt và khởi tố với tội danh ‘lợi dụng các quyền tự do dân chủ’ và bị kết án 3 năm tù giam.

Đến năm 2017, ông bị bắt cùng con trai Vương Thanh Thuận, và hai người cháu sau khi chống cự cuộc bố ráp của công an kéo dài gần hai tháng. Trong thời gian này, ông thường xuyên đăng tải lên Facebook các chính kiến của mình về chế độ, đồng thời treo cờ Việt Nam Cộng Hòa tại nhà.

Tổ chức Theo dõi Nhân quyền (Human Rights Watch) đã cáo buộc chính quyền Việt Nam đàn áp tôn giáo khi bắt giữ ông Thả, cùng con trai và các cháu trai.

Ngân hàng Thế giới (World Bank) vừa hạ dự báo tăng trưởng GDP của Việt Nam năm 2025: từ 6,8 % xuống còn 6,6 %.

Ngày 8 tháng 9 năm 2025, cơ quan này công bố mức điều chỉnh này, lý giải rằng các biện pháp thuế quan của Mỹ đang bắt đầu ảnh hưởng đến xuất khẩu của Việt Nam.

Hoa Kỳ và Việt Nam chưa chính thức công bố mức thuế quan, mặc dù Tổng thống Donald Trump đã đăng trên mạng xã hội (Truth Social) rằng sẽ áp mức thuế 20 % đối với hàng hóa Việt Nam và 40 % đối với hàng hóa được quá cảnh (trans-shipped) qua Việt Nam.

Tuy nhiên, Việt Nam chưa xác nhận những con số trên hoặc ký kết bất kỳ thỏa thuận nào liên quan đến điều đó.

Trong khi đó, chỉ một tháng trước, Chính phủ đã điều chỉnh mục tiêu tăng trưởng năm 2025 lên 8,3–8,5 %, thay thế cho mức mục tiêu ít nhất 8 % được Quốc hội đặt ra đầu năm.

Dù mức điều chỉnh của Ngân hàng Thế giới chỉ là giảm 0,2 điểm phần trăm, nhưng chênh lệch với mục tiêu chính thức vẫn là rất đáng kể.

Nhiều ý kiến chuyên gia cho rằng mục tiêu 8 % hoặc cao hơn mà Chính phủ đưa ra mang tính chính trị nhiều hơn là khả thi, do vượt xa tốc độ tăng trưởng thực tế của nền kinh tế hiện tại.

Để phấn đấu đạt mục tiêu này, Chính phủ đã chỉ đạo Ngân hàng Nhà nước tăng trưởng tín dụng, cắt giảm lãi suất cho vay, nhằm bơm vốn vào nền kinh tế

Tuy nhiên, những biện pháp này có thể khiến lạm phát tăng và khiến thị trường bất động sản có nguy cơ đầu cơ, làm giá nhà đất tăng không kiểm soát.

Đồng VND đã mất giá liên tục kể từ đầu năm so với đồng USD, tỉ giá hiện đã vượt mốc 27.000VND/USD ở thị trưởng tự do, so với mức 25.080 hồi cuối tháng 1. Trong khi đó giá vàng cũng vừa vượt mốc 134 triệu đồng/lượng.

Trong thời gian gần đây, một loạt sáng kiến “đổi mới” của Nhà nước được một số báo chí quốc doanh hân hoan đưa tin, thậm chí có những cây viết hải ngoại cũng tỏ ra phấn khởi vỗ tay. Tuy nhiên, nếu nhìn nhận một cách thận trọng, có thể thấy những bước đi này thực chất chỉ là cố gắng chạy đua để theo kịp các xu hướng toàn cầu mà chế độ cộng sản còn thiếu vắng suốt bao năm qua.

Như chính đảng trưởng Tô Lâm tùng thú nhận, cơ chế quản lý truyền thống “chậm được đổi mới, thiếu những hình thức kinh doanh hiện đại, bắt kịp xu hướng của thế giới”. Các cải cách mới được tung hô như bước tiến “hợp thời”, “táo bạo”, “kỷ nguyên mới”, nhưng từ sâu thẳm, đó lại là nỗ lực ngụy trang cho bộ máy độc đảng chỉ muốn duy trì quyền lực.

Chính quyền “thân thiện”

Một trong số những cải cách được bố trí tuyên truyền rầm rộ gần đây là việc xây dựng mô hình “Chính quyền thân thiện” vừa được tỉnh Đồng Nai triển khai. Theo đó, 100% phường, xã phải treo khẩu hiệu “Chính quyền thân thiện” với quy tắc ứng xử “4 xin, 4 luôn và 5 không”. Cụ thể, cán bộ tiếp dân phải “xin chào, xin lỗi, xin cảm ơn, xin phép” và “luôn mỉm cười, luôn nhẹ nhàng, luôn lắng nghe, luôn giúp đỡ”.

Trên giấy tờ, đây là một bộ tiêu chuẩn nhằm nâng cao đạo đức công vụ và phong cách phục vụ nhân dân.

Tuy nhiên, điều buộc người dân phải ngẫm nghĩ là một chế độ từng đặt sự quản lý tuyệt đối lên hàng đầu, tự dưng bây giờ mới ra lệnh cán bộ phải “biết mỉm cười, xin lỗi”.

Bất kỳ ai đã trải qua những thập niên đen tối trong thời đại cộng sản đều hiểu: những khẩu hiệu “xin chào, xin lỗi” này không phải là dấu hiệu của cải cách thể chế thực thụ, mà chỉ là chiêu thức tô điểm hình ảnh cho bộ máy cầm quyền.

Việc thi đua “thân thiện” chỉ cho thấy lực lượng cầm quyền đã nhận ra rằng thái độ cửa quyền với dân trong quá khứ là sai lầm, ít nhất cũng ảnh hưởng đến sự tồn vong của chế độ. Đằng sau những nụ cười và lời xin phép là hệ thống quan liêu đá tảng chưa hề bị xóa bỏ. Để đi đến được một mối quan hệ thân thiện thât sự giữa cán bộ và dân, ắt sẽ mất nhiều năm tháng giám sát, cho đến những va chạm thực sự.

Xóa độc quyền vàng

Một cải cách được dư luận trong nước cũng được hết lời ca ngợi gần đây là việc chính phủ chính thức bãi bỏ cơ chế độc quyền sản xuất vàng miếng nhà nước. Theo Nghị định 232/2025 vừa ban hành, ngân hàng thương mại nào đủ điều kiện sẽ được cấp phép sản xuất vàng miếng, thay vì chỉ có SJC độc quyền như trước đây.

Việc dành độc quyền vàng cho một công ty nhà nước là một sự kiện chướng mắt bất hợp lý kéo dài đã lâu. Mọi thứ được gọi là “cải cách về vàng” tưởng chừng như là đột phá, nhưng trên thực tế, quyết định cuối cùng xuất phát từ một cuộc khủng hoảng vàng nghiêm trọng đã kéo dài trong bế tắc.

Báo chí nhà nước đã từng đưa tin vào năm 2024: “Thị trường vàng đã xảy ra hiện tượng chưa từng có: người dân xếp hàng ròng rã nhiều ngày để chờ mua vàng, các công ty vàng phải giới hạn số lượng bán”. Trong bối cảnh đó, xóa độc quyền chỉ là giải pháp cuối cùng để giải tỏa nhu cầu mua bán vàng miếng trong dân. Thực tế phũ phàng của “cải cách” là buộc nhà nước phải “mở cửa” cho tư nhân vào khi nguồn cung vàng cạn kiệt và giá leo thang đột biến.

Dù vậy, cải cách vàng miếng cũng hé lộ tham vọng cũ mòn, muốn giữ ưu thế ở các lĩnh vực trọng yếu khác. Không như vàng, các ngành điện, xăng dầu vẫn nằm trong tay doanh nghiệp nhà nước. Trái với việc “xóa độc quyền” ở ngành vàng, chính phủ lại đang xem xét cho phép Tập đoàn Điện lực (EVN) tăng giá bán điện cho dân để bù đắp lỗ lũy kế khoảng 38.680 tỷ đồng (gần 1,5 tỷ USD) năm 2024. Thế mạnh độc quyền phi lý của EVN vẫn được duy trì, nhưng đồng thời chính phủ phải chọn tăng giá điện để san sẻ khó khăn với EVN.

Nói cách khác, cải cách chỉ xảy ra ở phần yếu kém nhất của hệ thống (như vàng miếng đang thiếu hụt), còn những “xương sống” của chế độ như điện lực được bảo kệ tận cùng, vì đó là nguồn thu chính của ngân sách và “điều khiển tình hình chính trị”. Sự bất bình âm ỉ này lan rộng trong nước không phải vô căn cứ: một đại biểu Quốc hội từng chỉ trích rằng một số ngành lỗ nặng nhưng vẫn được Nhà nước bảo hộ độc quyền, trong khi doanh nghiệp tư nhân làm lãi nhiều nhưng chưa bao giờ được đối đãi với ưu thế đó.

Nhiều kinh tế gia cố vấn cho nhà nước đã không ít lần lên tiếng về các doanh nghiệp nhà nước luôn thất bại nhưng chưa bao giờ bị thay thế bằng các cải cách cần thiết. Như kinh tế gia Phạm Chi Lan đã từng được kể lại trên báo chí Nhà Nước “Việt Nam có lẽ là mô hình đặc biệt nhất. Đó là nước… không chịu phát triển!.”

Quy trách nhiệm cho tòa án điện tử

Bên cạnh vàng và thái độ cán bộ, mới đây chính quyền còn tuyên bố đẩy mạnh “chính phủ điện tử”. Tòa án Nhân dân Tối cao đề xuất mở rộng 8 thủ tục tư pháp gồm “nộp đơn kiện online”, giao nộp chứng cứ, nhận thông báo, thậm chí tổ chức phiên tòa trực tuyến.

Mới nghe cứ tưởng đây là bước tiến lớn: thủ tục kiện tụng sẽ tiết kiệm thời gian cho người dân. Báo chí bình luận rằng việc số hóa các thủ tục tòa án sẽ là bước tiến lớn” giúp minh bạch hóa hệ thống.

Tuy nhiên, một con súc sắc gieo ra thì sẽ có nhiều mặt.

Nhìn sâu, dịch vụ công trực tuyến cũng có thể chỉ là cách “chuyển sự tức giận” của dân vào các hệ thống máy móc. Đơn kiện được gửi qua Cổng dịch vụ công Quốc gia sẽ được ghi nhận dưới dạng dữ liệu, và tòa án có thể xử lý nó mà không một cán bộ nào phải đối mặt trực tiếp với công chúng. Trong tình huống xảy ra sự cố kỹ thuật, người dân còn được yêu cầu chờ vài ba ngày để khắc phục, và “không được tính vào thời hạn tố tụng”. Nhiều ý kiến lo ngại rằng kiện tụng online có nguy cơ trở thành “một biển số liệu điện tử”, nơi nỗi bức xúc của người dân sẽ bị hòa tan trong hệ thống kỹ thuật số vô tri, thay vì giải quyết thực chất.

Hãy nhìn vào thực tế. Người dân Thủ Thiêm hay vườn rau Lộc Hưng đã vác đơn đi kiện suốt nhiều năm trường, đối diện biết bao nhiêu là quan chức cấp cao của trong cả nước, có người đến chết cũng vẫn chưa được hồi đáp. Và đến nay thì những tiếng kêu oan vẫn trơ trơ với mưa gió. Nếu là nộp đơn vào hệ thống điện tử thì biết bao giờ thì người dân mới nhận được một câu trả lời thực sự xác đáng?

Cải cách màu

Những cải cách trên đây có thể gọi là “cải cách màu”, đầy màu sắc mà không hề có nội dung thật sự.

Dù chỉ mới đảo qua một vài ví dụ điển hình, nhưng “cải cách” của Tô Lâm đang cố ém nhẹm những dấu hiệu thất bại. Ví dụ, chủ trương sáp nhập, tinh giản bộ máy hành chính nhằm tiết kiệm biên chế cũng đang gặp rắc rối lớn. Nhiều tờ báo của nhà nước đã thẽ thọt nhận định rằng, dù mô hình chính quyền hai cấp “bước đầu đạt kết quả tích cực”, nhiều địa phương vẫn còn “điểm nghẽn” về cơ chế và hạ tầng trong quá trình vận hành. Nhiều tỉnh như Cà Mau, Cao Bằng đang đau đầu xử lý số cán bộ, công chức dư ra sau sáp nhập. Cao Bằng phát sinh hàng trăm cán bộ dôi dư trên quy định sau sáp nhập. Hậu quả là ngân sách phải chi nhiều khoản đền bù, hỗ trợ lương hưu, phụ cấp… để giữ “ổn định chính trị” cho các cán bộ rải rác này.

Trong khi đó, báo chí chính thống ít khi thừa nhận khó khăn, thường xuyên cho đăng tin “chủ trương đúng đắn” cần tiếp tục theo đuổi.

Rõ ràng, tất cả những đổi mới tạm nêu trên chưa phải là những cải cách căn bản mang lại ấm no, hạnh phúc cho nhân dân, mà chỉ là các bước chạy đua để chế độ được nhìn nhận là thể chế “hợp thời”.

Nếu mọi thứ chỉ dừng ở khía cạnh làm dịu lòng dân, mở ra những “lối thoát ảo” cho một chế độ đảng trị đã lỗi thời, thì đây có lẽ chỉ là giai đoạn nước rút sống còn của thể chế ấy. Thực tế nhiều vấn đề cốt lõi vẫn chưa được giải quyết. Các đạo luật 331, 117… vẫn còn đó sự khắc nghiệt, người lên tiếng cho dân chủ và nhân quyền vẫn bị đàn áp, bỏ tù.

Các cải cách thực sự cần là một cuộc chuyển biến sâu sắc trong cơ chế chính trị, chứ không phải là thay đổi cách chào, cười xin phép hay bán vàng rẻ hơn. Tóm lại, mọi nỗ lực “đổi mới” hiện nay - nếu vén bức màn và nhìn kỹ vào trong sâu thẳm của nó - thì thực sự đây chỉ là chủ yếu nhằm giúp nhà cầm quyền tồn tại, chứ chưa phải là hành trình đưa đất nước thực sự tiến lên cùng thế giới, hay là một kỷ nguyên mới mộng tưởng nào.

*Bài viết không thể hiện quan điểm của RFA.

Gần đây,các phương tiện truyền thông nhà nước Việt Nam phát động một chiến dịch rầm rộ kêu gọi người dân quyên góp ủng hộ “nhân dân Cuba anh em”.

Họ nhắc lại những lời lẽ đầy tình hữu nghị “vì Việt Nam, Cuba sẵn sàng hiến dâng cả máu của mình”, nhưng lại tuyệt nhiên không đi kèm một lời giải thích rõ ràng: Tại sao một quốc gia luôn được Việt Nam ca ngợi là biểu tượng của sự “quật cường,” nền y tế Cu Ba luôn được Việt Nam vinh danh, giờ đây lại cần đến sự “giúp đỡ” từ người dân Việt Nam?

Sự né tránh này không phải là ngẫu nhiên.

Nó là một sự né tránh có chủ đích, một phép ẩn dụ cho những mâu thuẫn và cả những nỗi sợ hãi cố hữu trong bộ máy tuyên giáo của Việt Nam.

Một chiến dịch cấp quốc gia

Phát động cấp quốc gia Chương trình vận động ủng hộ nhân dân Cuba”, đó là tiêu đề bài báo trên tờ Quân đội Nhân dân. Tờ báo này cho biết Hà Nội đã huy động nhiều cơ quan trung ương tham gia vào chiến dịch tuyên truyền này. Trung ương Hội chữ thập đỏ, Mặt trận Tổ quốc phát động và thực hiện chiến dịch. Bộ Ngoại Giao làm việc với phía Cuba. Bộ Giáo dục và Đào tạo, Đoàn Thanh niên Cộng sản vận động học sinh sinh viên trong hệ thống giáo dục, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam vận động trong khối doanh nghiệp.

Đương nhiên, chiến dịch này không thể thiếu các cơ quan truyền thông của nhà nước như Đài Truyền hình Việt Nam, Đài Tiếng nói Việt Nam, Thông tấn xã Việt Nam, Báo Nhân Dân cùng nhiều tờ báo lớn nhỏ khác.

Báo Nhân Dân tuyên truyền rằng khi dịch Covid-19 bùng phát tại Việt Nam, chỉ hai ngày sau khi nhận được đề nghị qua kênh Bộ Quốc phòng Việt Nam, ngày 29/3/2020, “Bộ Chính trị Đảng Đảng Cộng sản Cuba đã quyết định tặng Việt Nam lô thuốc Interferon II đủ điều trị cho 1.000 bệnh nhân Covid-19 và “sẵn sàng cung cấp thêm nếu Việt Nam cần”.”

Cuba hỗ trợ Việt Nam điều trị cho 1000 bệnh nhân, trong khi đó, Hoa Kỳ đã viện trợ cho Việt Nam gần 40 triệu liều vắc xin phòng COVID-19. Ngoài ra, Hoa Kỳ còn hỗ trợ Việt Nam hơn 20 triệu USD, cùng các hỗ trợ kỹ thuật khác, bao gồm các hoạt động Phòng ngừa và Kiểm soát nhiễm khuẩn (IPC), tăng cường năng lực phòng thí nghiệm và huy động sự tham gia của cộng đồng, viện trợ trang thiết bị, vật tư cho lâm sàng và xét nghiệm, 77 tủ âm sâu bảo quản vắc-xin, máy giải trình tự DNA xác định các biến thể Covid-19, cung cấp 100 máy thở cho các bệnh viện điều trị COVID tại Việt Nam, và đào tạo cho hơn 30 tỉnh thành. Hoa Kỳ còn thực hiện chương trình hướng dẫn quốc gia về mở rộng tiêm chủng, xét nghiệm và điều trị COVID-19, điều tra thực địa, phân tích dữ liệu và giám sát để ngăn chặn các đợt bùng phát dịch. Cựu thù của Hà Nội còn hỗ trợ các doanh nghiệp nhỏ và vừa phục hồi sản xuất, kinh doanh và tiếp cận nguồn tài chính.

So sánh giữa hỗ trợ của Cuba thuốc để điều trị cho 1000 bệnh với những hỗ trợ to lớn và có hệ thống của Hoa Kỳ, không thể không đặt câu hỏi tại sao không có một chiến dịch tuyên truyền nào về viện trợ to lớn ấy của Hoa Kỳ. Trao đổi với RFA trong điều kiện ẩn danh, một nhà nghiên cứu ở Hà Nội chia sẻ góc nhìn của mình:

“Điều tôi quan tâm nhiều hơn không phải là họ không tuyên truyền về hỗ trợ to lớn của Hoa Kỳ. Họ hoan hỉ thông báo chương trình vận động ủng hộ “nhân dân Cuba” đang tiến gần đến mốc 350 tỉ đồng, đạt hơn 500% mục tiêu đề ra. Và để đạt được thành tích đó, họ không chỉ huy động cả hệ thống chính trị khổng lồ của mình. Họ còn tạo một chiến dịch truyền thông trên mạng xã hội, thổi bùng một tâm lý xã hội trên mạng. Tôi không có bằng chứng về một sự chỉ huy thống nhất cho hoạt động trên mạng đó nhưng tôi thấy nếu nói đó là một loại thao túng tâm lý trên mạng cũng đúng.”

Thực vậy, truyền thông nhà nước bên cạnh việc mở tài khoản nhận ủng hộ Cuba, cũng phối hợp nhịp nhàng với hoạt động truyền thông trên mạng, một môi trường vốn có sức tác động tức thời tới tâm lý xã hội. Họ tuyên truyền về chương trình ủng hộ nhân dân Cuba đạt 310,9 tỉ đồng, “trend thu phí hoạt động nóng cõi mạng”, khen ngợi những cá nhân có sáng kiến thu được thêm tiền ủng hộ Cuba.

Tuyên truyền một chiều và sự thật về “thiên đường xã hội chủ nghĩa”

Báo Nhân Dân không nói vì sao phải ủng hộ Cuba. Họ chỉ nói về một “chương trình vận động” ủng hộ “nhân dân Cuba” với chủ đề “65 năm nghĩa tình Việt Nam-Cuba”, kỷ niệm 65 năm thiết lập quan hệ ngoại giao hai nước (1960-2025).

Báo chí nhà nước tự hào vì Bí thư thứ nhất, Chủ tịch Cuba Miguel Díaz-Canel Bermúdez bày tỏ sự biết ơn với “kỷ lục hào phóng” mà nhân dân Việt Nam dành cho Cuba. Nhưng họ không nói đến những đồ dùng xa xỉ mà ông đeo trên người giữa lúc người dân Cuba rơi vào cảnh đói khổ cùng quẫn: đồng hồ Rolex từ 14 ngàn đến 18 ngàn đô la mỗi cái, cà vạt lụa Hermes giá khoảng 250 đô la một chiếc. Người cháu của Chủ tịch Phidel Castro cũng khoe cuộc sống xa xỉ trên mạng xã hội giữa năm 2025, trong khi người dân Cuba lâm vào cảnh thiếu thốn lương thực, đất nước thiếu điện nghiêm trọng.

Cuộc sống xa xỉ của những người này vẫn chưa phải là câu hỏi cuối cùng về chiến dịch kêu gọi ủng hộ Cuba đói khổ của hệ thống chính trị Việt Nam. Trao đổi với RFA, Luật sư Đặng Đình Mạnh nói:

“Cuba không bão, không lũ lụt, không thiên tai gì cả. Cuba có mọi thứ mà thiên nhiên ưu đãi. Nhưng dân chúng lại đói khổ đến mức Việt Nam phải kêu gọi ủng hộ. Sự đói khổ ấy đến từ đâu? New York là vùng đất thiên nhiên vô cùng khắc nghiệt. Ai cũng biết mùa đông tới, nhiệt độ xuống âm sâu một thời gian dài, tuyết cao hàng mét ở nơi ấy, khắc nghiệt đến nỗi người mới đến tưởng như không sống nổi, nhưng đó lại là thành phố giàu có nhất thế giới. Vì sao? Vì thể chế mà thôi.”

Tờ báo Nhân Dân, Quân đội Nhân dân và nhiều cơ quan báo chí khác đồng loạt đăng tải lời kêu gọi của các tổ chức như Hội Chữ thập đỏ, Liên hiệp các tổ chức hữu nghị Việt Nam. Thông điệp rất rõ ràng: Cuba đang gặp khó khăn, và với tư cách là người anh em, Việt Nam cần phải ra tay giúp đỡ.

Thế nhưng, “khó khăn” đó là gì? Nguyên nhân sâu xa từ đâu? Câu trả lời cho những câu hỏi cốt tử này hoàn toàn vắng bóng. Không một dòng nào đề cập đến thực trạng kinh tế - xã hội đã xuống đến tận đáy của Cuba. Luật sư Đặng Đình Mạnh chia sẻ:

“Trong chiến dịch tuyên truyền đó, không ai dám chỉ ra sự thật rằng Cuba đã và đang sụp đổ từ lâu chính vì mô hình kinh tế cộng sản, độc tài, tập trung, quan liêu, đóng cửa – một mô hình đã thất bại trên toàn thế giới. Không phải chỉ có Hoa Kỳ cấm vận họ mà chính họ đã đóng cửa với Hoa Kỳ và cả thế giới, chỉ còn chơi với vài “người bạn” giống họ.”

Lãnh đạo Cuba đang phải đối mặt với tình trạng thiếu thốn lương thực, thuốc men, mất điện triền miên, dẫn đến những cuộc biểu tình lớn của người dân.

Năm 2021, hàng ngàn người dân Cuba xuống đường biểu tình chống chính quyền vì đất nước thiếu thốn mọi thứ. Lãnh đạo Cuba khi đó đổ lỗi cuộc biểu tình này là do Mỹ kích động. Đó là thời điểm cả thế giới lao đao vì đại dịch Covid. Có thể giải thích rằng Cuba khi đó rơi vào khó khăn chung của nhiều quốc gia. Nhưng rồi năm 2024, không còn dịch Covid, dân Cuba biểu tình lần nữa, vì đói. Năm 2025, các cuộc biểu tình vẫn không dừng lại. Lần này, đến lượt sinh viên Cuba, những “người con cưng” của chế độ, được hưởng thụ nhiều ưu đãi, lại là những người dẫn đầu cuộc biểu tình. Họ phản đối tình trạng mất điện, thiếu nước, hệ thống giao thông lụn bại, chi phí thực phẩm tăng vọt, việc tăng giá dữ dội đối với dịch vụ internet khiến đất nước không ngóc đầu lên được. Các chi bộ địa phương của Liên đoàn Sinh viên Đại học Cuba (FEU) đã kêu gọi sinh viên thực hiện một loạt các biện pháp, bao gồm bãi khoá, các vị bộ trưởng phải giải trình và thậm chí họ yêu cầu chủ tịch của tổ chức FEU phải từ chức.

Câu hỏi cần đặt ra là khi nhân dân Cu Ba biểu tình chống chính quyền vì đói, vì chính quyền bất lực trước sự sụp đổ của kinh tế đất nước, Việt Nam đang ủng hộ ai, “chính quyền” hay “nhân dân” Cu Ba? Một nhà nghiên cứu ở Hà Nội chia sẻ với RFA:

“Tôi cũng có băn khoăn tương tự là số tiền mấy trăm tỉ mà dân Việt Nam quyên góp trong một chiến dịch tuyên truyền hoàn toàn cảm tính, bồng bột, trẻ con này sẽ được giao vào tay ai? Vào tay những lãnh đạo Cu Ba đang đeo đồng hồ Rolex 18 ngàn đô la một chiếc hay cho những bạn sinh viên đang đòi hỏi chính quyền phải thay đổi để đưa đất nước khỏi vũng lầy? Người ta không cần hỏi như vậy nếu như “chính quyền” và “nhân dân” là một. Nhưng ở đây có phải vậy đâu.”

Nỗi sợ hãi về quá khứ: Che giấu hình ảnh của chính mình năm xưa?

Tuyên giáo Việt Nam không chịu thừa nhận sự thất bại của mô hình mà cả hai nước từng theo đuổi. Họ không dám nói ra một sự thật về Cu Ba: trong khi Trung Quốc đã cải cách kinh tế và mở cửa với thế giới được gần 50 năm, và chính Việt Nam đã thực hiện “Đổi Mới” được gần 40 năm để thoát khỏi đói nghèo, thì Cuba vẫn kiên trì bám lấy một hệ tư tưởng đã phá sản.

Tại sao Tuyên giáo Việt Nam phải che giấu sự thật phũ phàng về Cuba? Câu trả lời nằm ở chính lịch sử không xa của Việt Nam.

Hình ảnh Cuba đói nghèo, lạc hậu ngày nay chính là tấm gương phản chiếu chân thực nhất của miền Bắc Việt Nam giai đoạn 1954-1975 và của cả nước Việt Nam thống nhất trong thời kỳ “bao cấp” đen tối (1975-1986).

Đó là mô hình kinh tế tập trung, kế hoạch hóa, nơi tem phiếu và sự thiếu thốn là nỗi ám ảnh thường trực của mọi gia đình. Nền kinh tế đó đã đẩy Việt Nam đến bờ vực của sự sụp đổ, với lạm phát phi mã và nạn đói quay trở lại.

Công cuộc Đổi Mới năm 1986, về bản chất, là một sự thừa nhận thất bại của mô hình kinh tế xã hội chủ nghĩa kiểu cũ. Một nhà nghiên cứu ở Hà Nội chia sẻ góc nhìn của mình với RFA trong điều kiện ẩn danh:

“Trớ trêu thay, con đường mà Việt Nam lựa chọn để thoát khỏi khủng hoảng – chấp nhận kinh tế nhiều thành phần, thừa nhận kinh tế tư nhân, mở cửa hội nhập với thế giới – lại chính là những gì mà nền kinh tế của miền Nam trước năm 1975 thực hiện. Đó là một nền kinh tế thị trường, dù còn non trẻ và bị ảnh hưởng bởi chiến tranh, nhưng đã cho thấy sự năng động và tiềm năng phát triển vượt trội so với mô hình tập thể hóa ở miền Bắc. Việc thừa nhận sự sụp đổ của Cuba ngày nay cũng đồng nghĩa với việc phải thừa nhận rằng con đường mà những người cộng sản Việt Nam từng theo đuổi là sai lầm, và con đường mà họ từng gọi là “tư bản”, “ngụy quyền”, “phản động” lại chứa đựng những yếu tố hợp lý để phát triển đất nước.

Đây là một sự thật lịch sử mà bộ máy tuyên giáo luôn muốn né tránh. Kêu gọi ủng hộ Cuba mà không phân tích nguyên nhân là cách để họ vừa duy trì “tình đoàn kết anh em” về mặt ý thức hệ, vừa giấu đi quá khứ thất bại của chính mình.”

Theo Giáo sư Vũ Tường ở Đại học Oregon, Việt Nam đã đạt được những thành tích rất lớn về nông nghiệp sau 1986. Việt Nam thường tự hào là mình đi từ đói nghèo đến quốc gia xuất khẩu gạo với số lượng hàng đầu thế giới. Nhưng họ không dám thừa nhận một sự thực là thành tích ấy không phải do họ có sáng tạo gì mới mà đơn giản là vì trước đây họ siết chặt nền kinh tế thì sau 1986 họ mở cửa cho dân làm ăn.

Đó cũng là sự thật về Cu Ba mà truyền thông nhà nước không dám nói tới.

Mâu thuẫn trong kỷ nguyên mới: Tư duy Tô Lâm và lực cản nội tại

Có phải truyền thông nhà nước định đánh bóng, tô hồng lịch sử cộng sản đói nghèo của mình bằng cách tô hồng Cu Ba ngày nay? Nếu họ định làm vậy, chiến dịch tô hồng Cu Ba này vấp phải những mâu thuẫn không thể hoá giải với chính những “tư duy mới” của Tổng Bí thư Tô Lâm.

Sự mâu thuẫn trở nên rõ nét nếu đối chiếu chiến dịch ủng hộ Cuba với những định hướng gần đây của giới lãnh đạo cao nhất. Tổng Bí thư Tô Lâm, trong các bài phát biểu và chỉ đạo của mình, liên tục nhấn mạnh đến một “kỷ nguyên vươn mình của dân tộc”. Ông khẳng định tầm quan trọng của kinh tế thị trường, của khoa học công nghệ, của việc mở rộng sự liên thông với nền kinh tế thế giới. Các nghị quyết của ĐCSVN cũng liên tục đề cập đến việc phải khơi dậy mọi tiềm năng, huy động mọi nguồn lực, đặc biệt là từ kinh tế tư nhân, để đưa Việt Nam trở thành một quốc gia phát triển, thu nhập cao vào năm 2045.

Rõ ràng, tư duy lãnh đạo hiện tại của Việt Nam đã hoàn toàn đi theo quỹ đạo của kinh tế thị trường và hội nhập toàn cầu.

Vậy làm sao có thể dung hòa giữa việc cổ vũ cho một kỷ nguyên phát triển dựa trên đổi mới, sáng tạo và thị trường, với việc ủng hộ một cách vô điều kiện cho một chế độ bảo thủ, lạc hậu, từ chối cải cách và đang đẩy người dân của mình vào cảnh cùng quẫn như Cuba?

Phải chăng hành động kêu gọi quyên góp cho Cuba cho thấy một sự mâu thuẫn sâu sắc ngay trong nội bộ hệ thống? Một nhà nghiên cứu ở Hà Nội trao đổi với RFA:

“Tôi có cảm giác chiến dịch tuyên truyền ủng hộ Cuba này không phải là một hành động ngoại giao hay nhân đạo. Nó là một thông điệp trấn an đối với phe bảo thủ trong hệ thống rằng dù có “Đổi Mới”, có mở cửa hội nhập sâu rộng đến đâu, họ vẫn không từ bỏ gốc gác ý thức hệ của mình. Tuy nhiên, hành động này đang tạo ra một hình ảnh mâu thuẫn và khó hiểu trong mắt người dân và cộng đồng quốc tế. Nó cho thấy tư tưởng cởi mở, thực dụng để đưa đất nước vào một “kỷ nguyên vươn mình” đang phải đối mặt với lực cản không nhỏ từ chính những tàn dư của tư duy cũ kỹ, giáo điều ngay trong lòng chế độ.”

Ngày 13 tháng 8, Ủy ban Kiểm tra Trung ương thông báo đang tiến hành lấy ý kiến nhân dân về việc tặng Huân chương Lao động cho các cán bộ của cơ quan này.

Trong đó, đáng chú ý, ông Nguyễn Duy Ngọc, người đứng đầu Ủy ban Kiểm tra Trung ương, được đề nghị xét tặng Huân chương Lao động hạng Nhất. Ngoài ra, còn 8 cán bộ cấp cao khác cũng được đề nghị xét tặng huân chương.

Lý do cơ quan này đề nghị xét tặng huân chương cho lãnh đạo của mình là vì đã “lập nhiều thành tích đặc biệt xuất sắc khi thực hiện nhiệm vụ chính trị” và “góp phần không nhỏ vào thành tựu chung của đất nước”.

Một hiện tượng đáng lưu tâm khác là hầu hết các bài báo đưa tin về sự kiện này đã bị gỡ bỏ không lâu sau khi đăng tải.

Ông Nguyễn Duy Ngọc được cho là một thân tín của Tổng Bí thư Tô Lâm. Ông này đã trải qua những thăng tiến ngoạn mục trong vòng một năm qua.

Từ một Thứ trưởng Bộ Công an, tháng 6 năm 2024, ông Ngọc được điều về làm Chánh Văn phòng Trung ương Đảng, một vị trí quan trọng với chức năng làm trung tâm thông tin tổng hợp cho lãnh đạo cấp cao của Đảng và Nhà nước, đồng thời điều phối hoạt động của các cơ quan quan trọng nhất của Đảng Cộng sản.

Ngày 3 tháng 8 năm 2024, ông Tô Lâm trở thành Tổng Bí thư. Đúng một tuần sau, ông Ngọc được bầu làm Ủy viên Ban Bí thư Trung ương Đảng, một cơ quan quyền lực khác với chức năng sắp xếp nhân sự cấp cao trong Đảng.

Tại Hội nghị Trung ương diễn ra vào tháng 1 năm 2025, ông Nguyễn Duy Ngọc được bổ nhiệm vào hai vị trí quyền lực khác gồm Ủy viên Bộ Chính trị và Chủ nhiệm Ủy ban Kiểm tra Trung ương.

Ở tuổi 61, ông Nguyễn Duy Ngọc được dự đoán là sẽ còn tiếp tục thăng tiến ở Đại hội 14 sắp tới.

Ông Lê Đình Lượng, một tù nhân chính trị đang thụ án 20 năm tại trại giam Nam Hà, tỉnh Hà Nam cũ, đã bị biệt giam gần hai tháng qua sau khi phản đối hành vi vi phạm quy định của cán bộ quản giáo, theo thông tin từ gia đình.

Bà Nguyễn Thị Quý, vợ ông Lượng, cho biết lần cuối cùng gia đình được thăm gặp ông là vào cuối tháng 5. Trong buổi gặp này, ông Lượng phàn nàn về việc trại giam không đáp ứng các yêu cầu mà ông cho là chính đáng, trong đó có quyền thực hành tôn giáo.

“Đang nói chuyện thì họ cắt điện thoại, không cho nói tiếp,” bà Quý kể. Theo quy định, mỗi lần thăm gặp kéo dài 60 phút, nhưng buổi gặp hôm đó chỉ diễn ra 40 phút trước khi bị gián đoạn.

Khi quản giáo yêu cầu kết thúc sớm, ông Lượng đã phản đối. “Chồng tôi để hai tay lên bàn rồi nói: ‘Có chết tôi cũng ngồi đây, nếu không cho tôi nói hết giờ thì tôi không quay lại buồng giam’,” bà Quý thuật lại.

“Chồng tôi phản đối, ông ấy để hai tay lên bàn rồi nói có chết tôi cũng ngồi đây, nếu không cho tôi nói hết giờ thì tôi không quay lại buồng giam”, ông Lượng phản đối việc giám thị trại giam cắt ngắn cuộc gặp theo lời bà Quý.

Theo lời bà, sau đó, nhiều cán bộ trại giam đã cưỡng chế đưa ông Lượng trở lại buồng giam ngay trước mặt hai cháu nội. “Năm người nắm cổ ông ấy kéo đi. Hai đứa cháu khóc và hỏi tôi: ‘Bà ơi, họ có đánh chết ông không?’” bà Quý xúc động kể.

“Năm thằng nắm cổ ông ấy rồi kéo đi, hai đứa cháu nội nó thấy thế nên nó khóc. Hai đứa nó hỏi tôi bà ơi mấy chú công an kéo ông đi rồi, họ có đánh chết ông không hả bà?” Bà Quý kể lại.

Kể từ đó, gia đình không nhận được bất kỳ thông tin nào từ ông Lượng, dù theo quy định, mỗi phạm nhân được gọi điện về nhà một lần mỗi tháng.

Phải đến ngày 21/7, khi tù nhân chính trị Phạm Thành mãn hạn tù và trở về, gia đình mới biết ông Lượng đang bị biệt giam.

Ông Phạm Thành cũng từng bị giam ở trại giam Nam Hà chung với ông Lượng nên biết ông Lượng bắt đầu bị biệt giam từ ngày 1 tháng 6. Thông tin này được ông Thành chuyển tới gia đình ngay sau khi trở về từ trại giam.

Theo bà Quý thì phía trại giam không hề thông báo cho gia đình việc ông Lượng bị kỷ luật.

Phải đến khi gia đình tới trại giam để đối chất, thì một cán bộ mới thừa nhận chuyện này, tuy nhiên, lại với thái độ cứng rắn: “Chú công an đấy rất côn đồ, bảo rằng không cần phải thông báo gì cả, đã kỷ luật là không cho thăm gặp. Nếu kỷ luật hai tháng mà cải tạo tốt thì được thăm gặp và gửi quà, còn không thì sẽ biệt giam 5 tháng, thậm chí 1 năm,” bà Quý thuật lại.

Ông Lê Đình Lượng, một cựu chiến binh, bị bắt vào tháng 7/2017, chính quyền cáo buộc ông là thành viên của đảng Việt Tân, một tổ chức bị nhà nước Việt Nam coi là khủng bố . Tại phiên tòa ngày 16/8/2018, ông bị tuyên án 20 năm tù giam với tội danh “hoạt động nhằm lật đổ chính quyền”.

Ông được biết đến thông qua các hoạt động phản đối nhà máy thép Formosa khi để xảy ra thảm họa môi trường ở các tỉnh miền trung hồi năm 2016.

Nhiều tổ chức nhân quyền quốc tế, trong đó có Ân xá Quốc tế và Theo dõi Nhân quyền, đã lên tiếng chỉ trích bản án này là “bất công” và “mang động cơ chính trị”, đồng thời kêu gọi trả tự do cho ông Lượng.

Ở Việt Nam thường xảy ra những chuyện rất tréo ngoe: Cái cần luật pháp nghiêm minh thì không thấy được sự nghiêm minh. Còn cái cần ứng xử nhân văn thì không bao giờ thấy được bóng dáng của sự cân nhắc sâu sắc.

Vừa qua, câu chuyện về anh nông dân Thái Khắc Thành (tỉnh Nghệ An) bị tuyên án 6 năm tù vì nuôi và buôn bán 13 con gà lôi trắng — loài chim thuộc nhóm IB trong danh mục động vật nguy cấp, quý, hiếm — đã gây xôn xao trong dư luận. Nhiều người cảm thấy bản án quá nặng, nhất là khi người nhà của anh Thành nói rằng thật sự anh không hề biết gà lôi trắng là loài quý hiếm trong Sách đỏ. Mà tình thật, dám chắc rằng tìm vàng mắt ở xứ Việt, không biết có mấy ai đã được đọc và cầm trên tay những văn bản Sách đỏ về thú quý hiếm ở Việt Nam?

Đáng nói, anh Thành lại là người làm nên điều độc đáo: Anh nhân giống thành công loại gà lôi trắng này (Lophura nycthemera) — một việc mà các cơ quan bảo tồn nhà nước cũng chưa từng công bố thành công trong hoạt động này.

Anh Thành là một người hiền lành, sống bằng nghề nông, hát đám cưới kiếm thêm và chăm sóc gia đình gồm mẹ già và ba con thơ. Từ ngày tai bay vạ gió đến, vợ anh phải nghỉ việc để chăm sóc con và mẹ chồng, đặc biệt khó khăn kể từ khi anh bị bắt, hoàn cảnh gia đình trở nên hết sức nặng nề. Dù có vài tờ báo nhà nước nói là anh Thành cố ý phạm tội, nhưng cũng có vài tờ báo khác trong nước khẳng định lại, rằng khi được hỏi, người vợ cho biết hai vợ chồng hoàn toàn không biết đó là loài gà lôi trắng, thuộc nhóm động vật quý hiếm.

Pháp luật có quy định rõ hành vi nuôi hoặc buôn bán gà lôi trắng từ 7 đến 10 con (loài chim thuộc lớp Chim) có thể bị phạt tù từ 5 đến 10 năm; từ 10 đến 15 con là phạm tội nặng hơn. Dù vậy, dư luận cho rằng với cuộc sống tranh tối tranh sáng về thông tin ở Việt Nam, việc điều tra nên nêu rõ động cơ, nhận thức và hoàn cảnh của người phạm tội để xử lý công bằng, thay vì chỉ dựa trên số lượng gà lôi trắng được tìm thấy.

Sách đỏ là gì, viết gì, khi nào?

Một nguyên nhân sâu xa của sự kiện, là việc chính quyền chưa bao giờ tổ chức công bố rộng rãi với người dân về các loài động vật nằm trong Sách đỏ hoặc danh mục cấm nuôi, bán. Nếu thông tin này được phổ biến hiệu quả, có lẽ anh Thành đã không vi phạm, hoặc không dám liều vi phạm. Thay vì bắt bỏ tù, liệu nhà cầm quyền có thể biến anh thành cầu nối bảo tồn, học hỏi từ anh cách nhân giống quý hiếm? Hiệu quả đó rõ là có thể hướng đến lợi ích chung và trở thành bài học nâng cao nhận thức cộng đồng tốt hơn bất kỳ ngân sách truyền thông nào.

Tội phạm khoa học được ứng xử ra sao?

Từ câu chuyện của anh Thành và đàn gà lôi trắng, nếu bị đặt tội, thì rõ là một loại tội phạm khoa học. Đơn giản vì anh Thành đã nghiên cứu gây giống thành công, từ một vài con gà lôi trắng mà trở thành có được một đàn gà. Ngay bây giờ, nếu như thả đàn gà đối về môi trường tự do, dù nhà nước và các khoa học gia bảo tồn của Việt Nam không nhìn nhận, thì thiên nhiên vẫn đón nhận sự thành công này như một món quà quý giá, ban tặng từ một anh nông dân ở Nghệ An.

Ngẫm lại, câu chuyện tưởng như đối lập, nhưng đáng suy ngẫm về cách đối xử với người từng phạm tội: Ngô Minh Hiếu (Hiếu PC), từng bị kết án 13 năm tù liên bang ở Mỹ vì đánh cắp thông tin cá nhân của hàng triệu người, đã được trả tự do sớm vào năm 2020. Sau khi trở về Việt Nam, anh được tuyển dụng vào Trung tâm Giám sát và An toàn không gian mạng Quốc gia với vai trò chuyên gia kỹ thuật, đồng sáng lập dự án phi lợi nhuận “Chống Lừa Đảo”. Thực tế là tội phạm, nhưng Hiếu PC được nhìn ngó từ nhà nước đến một lớp trẻ bằng con mắt thiện cảm về cách lấy công chuộc tội.

Tại sao cùng là người từng vi phạm pháp luật, nhưng Hiếu được cơ hội thứ hai để cống hiến, còn anh Thành lại bị xử phạt nặng mà không được có cơ hội khoan hồng, lấy công chuộc tội? Đây không phải là so sánh ác ý, mà là vấn đề về tính linh hoạt, nhân văn và hiệu quả của pháp luật khi đối diện với những kiểu vi phạm khác nhau.

Hay cách nhìn của luật pháp Mỹ có chỗ đáng học hỏi hơn ở Việt Nam?

Hai trường hợp thể hiện hai thái cực: kỹ năng tội phạm (Hiếu PC) được tái sử dụng cho lợi ích cộng đồng, trong khi hành vi vô tình vi phạm bảo tồn (anh Thành) lại phải gánh án tù duy nhất, đóng lại những kỹ năng gây giống và phát triển của loài gà trong sách đỏ.

Việc mở rộng thêm một tầng khuyến khích trong nhận thức người dân: “Bất kỳ ai nếu phát hiện hoặc nhân giống loài vật quý hiếm, hãy liên hệ cơ quan bảo tồn để được hỗ trợ” (số điện thoại để liên lạc với cơ quan bảo tồn Việt Nam cũng không ai biết là số mấy), chứ không phải chịu hình phạt nghiêm khắc một cách cứng nhắc. Tổng bí thư Tô Lâm từng nói Việt Nam sẽ rộng mở cho người tài để phát triển đất nước, vậy khả năng cây nhà lá vườn và đầy thực tế, đặc biệt của anh Thành có xô trượt ra khỏi khung ”tài năng” mà đất nước đang cần không?

Án 6 năm tù dành cho anh Thái Khắc Thành được coi là nghiêm minh theo luật hiện hành nhưng thiếu yếu tố nhân đạo và tạo cơ hội bảo tồn. Chính quyền cần cải thiện canh tác giáo dục, truyền thông về các loài quý hiếm trong Sách đỏ để người dân biết và tự tránh vi phạm.

Trong muôn vàn thứ được gọi là nhân văn, như chuyện tha thiết xin giảm án cho ông Đinh La Thăng hay bà Nguyễn Thị Kim Tiến, chuyện thực tế hơn là nhìn lại cách ứng xử gây tranh cãi với Thái Khắc Thành hay Liễu Quý Ngân.

Án tù nặng cho người nuôi gà lôi trắng, khi không song hành cùng trách nhiệm giáo dục - Mà ở đây thấy rõ là trách nhiệm truyền bá, giáo dục từ nhà nước đến người dân chưa đầy đủ - luật pháp răm rắp nghiêm minh như tiếng lên đạn, nhưng đánh mất khai thác giá trị bảo tồn, ứng xử thiếu nhân văn, rõ ràng vẫn thiếu thuyết phục trong mắt nhiều người.

*Bài viết không thể hiện quan điểm của RFA.

Thái Nguyên – Tối 11/8/2025, một buổi thánh lễ của khoảng 20 giáo dân tại xóm Bình Khang, xã Đại Từ, đã bị gián đoạn khi chính quyền địa phương cắt điện và yêu cầu dừng lễ, dẫn đến việc ba người bị đưa về trụ sở công an.

Khoảng 20h30, nhóm giáo dân, trong đó có trẻ em, tập trung tại nhà riêng của một tín hữu để tham dự thánh lễ do một linh mục chủ sự.

Trong khi buổi lễ đang diễn ra, điện trong nhà bất ngờ bị cắt mà không có thông báo trước. Ngay sau đó, lực lượng công an và cán bộ xã vào nhà, yêu cầu mọi người dừng việc cử hành thánh lễ.

Trong đoạn video phát trực tiếp trên Facebook của linh mục, một giọng nói được cho là của cán bộ địa phương yêu cầu ông ngừng quay phim. Linh mục đáp: “Tôi đang quay giáo dân của tôi,” và tiếp tục ghi hình.

Đến khoảng 22h30, linh mục này cho biết trên Facebook rằng công an đã cưỡng chế đưa ba người về trụ sở, gồm trưởng cộng đoàn Công giáo địa phương, chủ nhà nơi diễn ra thánh lễ, và một người đàn ông khác. “Chúng con yếu đuối không làm gì được,” linh mục viết.

Theo nguồn tin từ người địa phương, một cha xứ đã cố gắng đến hiện trường để trao đổi với chính quyền nhưng bị chặn lại.

Nguyên nhân chính thức của việc chính quyền ngăn cản hoạt động tôn giáo chưa được công bố.

Trong một video khác đăng trên Facebook, xuất hiện giọng nói của một cán bộ địa phương đặt câu hỏi về quê quán của những người tham dự, đây là lý do thường được viện dẫn để từ chối cấp phép sinh hoạt tôn giáo, với lập luận người tham gia không thuộc địa bàn quản lý. Tuy nhiên, nhiều tiếng nói khác, được cho là của giáo dân, khẳng định họ là người địa phương.

Vụ việc nhanh chóng thu hút sự chú ý của cộng đồng Công giáo trong khu vực.

Trang Facebook chính thức của Giáo phận Bắc Ninh, quản lý giáo dân nơi xảy ra sự việc, đã chia sẻ lại video, thu hút 60.000 lượt xem chỉ trong vòng hai giờ, cùng hàng trăm lượt chia sẻ. Nhiều giáo dân khác cũng bày tỏ sự lo ngại và bức xúc trước diễn biến tối 11/8 trên mạng xã hội.

Bà Lâm Thị Phương Thanh vừa được bầu làm Bí thư Đảng ủy Văn phòng Trung ương Đảng nhiệm kỳ 2025-2030 vào ngày 7 tháng 8.

Sự kiện có sự góp mặt của hàng loạt quan chức cấp cao trong Đảng, gồm Tổng Bí thư Tô Lâm, Thường trực Ban Bí thư Trần Cẩm Tú, Chủ nhiệm Ủy ban Kiểm tra Trung ương Nguyễn Duy Ngọc và nhiều người khác.

Đây là nhiệm kỳ thứ hai của bà Lâm Thị Phương Thanh trên cương vị bí thư đảng ủy của cơ quan chịu trách nhiệm vận hành bộ máy đầu não của Đảng.

Bà Thanh cũng là vợ của cựu đại biểu quốc hội Nguyễn Sỹ Cương, người bị cáo buộc gây ra vụ tai nạn giao thông nghiêm trọng vào ngày 30 tháng 5 năm 2025, khiến một nữ sinh bị đứt lìa chân, và bố của em bị gãy chân.

Bức hình chụp ông Cương và bà Thanh cùng với người con trai, ca sĩ Lâm Phúc, cũng được lan truyền trên mạng xã hội.

Báo chí nhà nước khia đưa tin về vụ tại nạn chỉ nêu người gây ra tai nạn là một tài xế tên N.S.C, sinh năm 1961 (trùng năm sinh với ông Nguyễn Sỹ Cương), và cho biết tài xế không có nồng độ cồn trong máu.

Kể từ đó, không có thêm bất cứ thông tin nào về vụ tai nạn cũng như kết luận điều tra của phía công an được công bố. Đặc biệt, ngay cả khi người thân của nạn nhân thông báo trên mạng xã hội rằng nữ sinh trong vụ tai nạn đã qua đời vào ngày 8 tháng 6, báo chí nhà nước cũng không hề đưa tin.

Danh tính của người tên N.S.C cũng chưa từng được công bố.

Điều này khiến dư luận nghi ngờ về một nỗ lực bao che cho người gây ra tai nạn.

Thái Lan và Campuchia vừa tạo ra cuộc xung đột vũ trang quy mô lớn đầu tiên giữa hai nước thành viên ASEAN, khi tranh chấp chủ quyền đối với một ngôi đền cổ tại khu vực biên giới đã dẫn đến một cuộc đụng độ quân sự nghiêm trọng kéo dài năm ngày, khiến hàng trăm người ở hai phía thương vong và hàng trăm nghìn người khác phải di tản.

Tranh chấp biên giới từ lâu đã là điểm nóng trong quan hệ Thái Lan - Campuchia. Những vụ đụng độ nhỏ lẻ từng xảy ra vào các năm 2008 và 2011, và người dân Campuchia thậm chí từng phóng hỏa Đại sứ quán Thái Lan tại Phnom Pênh vào năm 2003. Tuy nhiên, việc quân đội hai bên sử dụng vũ khí hạng nặng và giao chiến với cường độ như một cuộc chiến tranh quy mô nhỏ là điều chưa từng có tiền lệ kể từ khi Campuchia gia nhập ASEAN.

Cuộc xung đột không chỉ biến nguy cơ chiến tranh giữa các quốc gia thành viên ASEAN thành hiện thực, mà còn khơi dậy những vấn đề tưởng chừng đã lùi vào quá khứ: chủ nghĩa dân tộc cực đoan và xung đột vũ trang từ tranh chấp lãnh thổ.

Câu hỏi đặt ra là: Việt Nam nhìn thấy điều gì từ cuộc xung đột này? Bởi trên thực tế, trong nhận thức của nhiều người Campuchia, tranh chấp lãnh thổ với Việt Nam còn nhạy cảm và sâu sắc hơn cả với Thái Lan.

Chế độ Khmer Đỏ từng tiến hành một cuộc chiến kéo dài từ năm 1975 đến 1979 dọc biên giới với Việt Nam, buộc Việt Nam phải đưa quân vào Phnom Pênh lật đổ chế độ này và duy trì hiện diện quân sự hao người tốn của cho đến năm 1989. Lập luận chính của Khmer Đỏ là vùng “Khmer Krom”, bao gồm miền Đông và Tây Nam Bộ Việt Nam, là lãnh thổ của Campuchia và phải được “đòi lại bằng vũ lực”.

Dù chế độ Khmer Đỏ đã sụp đổ, tư tưởng đòi lại “Khmer Krom” vẫn chưa biến mất. Niềm tin cho rằng vùng Đồng bằng Sông Cửu Long mới chỉ bị người Pháp trao cho Việt Nam từ năm 1949 vẫn đang phổ biến ở nước này, trong khi trên thực tế, chính người Pháp đã ép nhà Nguyễn của Việt Nam nhượng vùng đất này cho họ trong các hòa ước Nhâm Tuất (1862) và Giáp Tuất (1874), sự thật lịch sử này đã được báo Khmer Times đăng tải thông qua bài viết của Thomas Fowler vào năm 2019.

Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Thế Phương thì tranh chấp lãnh thổ với Việt Nam, nguyên liệu chính để thổi bùng chủ nghĩa dân tộc, vẫn tiếp tục được các đảng đối lập tại Campuchia khai thác để công kích tính chính danh của chính quyền Hun Sen và thu hút cử tri.

Theo ông Phương, khoảng 15% đường biên giới Việt Nam - Campuchia vẫn chưa được phân định. Trong bối cảnh chủ nghĩa dân tộc đang được thổi bùng bởi xung đột quân sự với Thái Lan, vấn đề biên giới với Việt Nam rất có khả năng sẽ bị “hâm nóng” trở lại.

Ngoài vấn đề lãnh thổ, theo ông Nguyễn Thế Phương, quan hệ Việt Nam - Campuchia còn đối mặt với những thách thức khác như: nguồn nước sông Mekong, cộng đồng người gốc Việt tại Campuchia, vấn đề quân cảng Ream, và các trung tâm lừa đảo xuyên biên giới. Vì vậy, theo ông, “Campuchia trong thời gian tới chắc chắn sẽ trở thành một điểm nóng.”

Khi xung đột còn đang xảy ra ở khu vực biên giới giữa Thái Lan và Campuchia, ông Nguyễn Thanh Nghị, Phó Bí thư Thành ủy TP.HCM, đã tổ chức hội thảo với Quân khu 7 (đơn vị quản lý khu vực giáp Campuchia) và tuyên bố cần sẵn sàng bảo vệ biên giới Tây Nam.

Việc ông Nguyễn Thanh Nghị, một lãnh đạo cấp thành phố, là người truyền tải thông điệp thay vì một lãnh đạo cấp trung ương là điều đáng chú ý.

Sẽ không có gì đặc biệt nếu ông không phải là con trai của ông Nguyễn Tấn Dũng, cựu Thủ tướng Việt Nam. Sự nghiệp của ông Nguyễn Tấn Dũng gắn liền với vùng đất Tây Nam và cuộc chiến chống Khmer Đỏ, ông từng là Trưởng ban cán bộ Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Kiên Giang trong thời kỳ khu vực này chịu ảnh hưởng nặng nề bởi các cuộc tấn công của Khmer Đỏ.

Một nhà nghiên cứu quan hệ quốc tế tại Hà Nội chia sẻ với RFA rằng thay vì đưa ra các tuyên bố cứng rắn ở cấp trung ương, vốn có thể gây leo thang căng thẳng, sự xuất hiện của ông Nguyễn Thanh Nghị, con của một cựu lãnh đạo từng trực tiếp chiến đấu để bảo vệ biên giới, là hình thức ‘răn đe thông qua di sản’, để truyền đi thông điệp rõ ràng mà không cần nói ra.”

Trao đổi với RFA, Giáo sư Zachary Abuza nhận định: Việt Nam buộc phải truyền đi thông điệp cứng rắn và nghiêm túc về biên giới Tây Nam, bởi “sẽ là vô trách nhiệm nếu họ không đến khu vực biên giới trong bối cảnh hiện tại,” ông nói:

“Tôi sẽ không ngạc nhiên nếu Nguyễn Thanh Nghị và Tư lệnh Quân khu 7 đến thị sát khu vực Tây Nam. Chính phủ và Quân đội Nhân dân Việt Nam vẫn còn mang ký ức sâu sắc về các yêu sách lãnh thổ của Khmer Đỏ và những cuộc tấn công đã dẫn đến cuộc can thiệp kéo dài 10 năm. Với tình hình hiện nay dọc biên giới Thái Lan – Campuchia, chỉ cách TP.HCM khoảng 400 km, sẽ là thiếu trách nhiệm nếu họ không hiện diện tại đó”.

Ông Nguyễn Thế Phương nhận định: Việt Nam từ lâu đã coi Campuchia là “một điểm bất ổn tiềm tàng”. Khái niệm “tam giác chiến lược” Việt – Lào – Campuchia trước đây đã được thay thế bằng khái niệm “không gian chiến lược”, nhưng bản chất không thay đổi:

“Nếu không thể duy trì một không gian láng giềng thân thiện, Việt Nam không thể phát triển kinh tế một cách yên bình. Campuchia và Lào bình yên thì Việt Nam mới bình yên. Do đó, việc Trung Quốc gia tăng ảnh hưởng lên Campuchia mang nguy cơ tạo ra bất ổn trong tương lai, cả ở khía cạnh an ninh phi truyền thống lẫn truyền thống.”

Theo ông Phương, Việt Nam không chỉ đang theo dõi một cuộc khủng hoảng ở biên giới Thái Lan – Campuchia, mà còn chuẩn bị để ngăn chặn một kịch bản tương tự xảy ra tại biên giới của chính mình.

Trao đổi với RFA, Giáo sư Carlyle A. Thayer (Đại học New South Wales, Canberra) nhận định rằng quan hệ Việt Nam – Campuchia dưới thời hai nhà lãnh đạo mới, Tô Lâm và Hun Manet, hiện đang ở trạng thái “ổn định, hợp tác về thương mại, đầu tư, an ninh – quốc phòng và trao đổi cấp cao.” Đồng thời, quan hệ Việt – Thái đã được nâng cấp lên “Đối tác Chiến lược Toàn diện.”

Về mặt công khai, Việt Nam đang duy trì hình ảnh trung lập trong xung đột Thái Lan – Campuchia, cố gắng giữ cân bằng trong quan hệ với cả hai bên.

Tuy nhiên, thực chất, Hà Nội đang triển khai một chiến lược hai hướng: vừa tăng cường năng lực răn đe quân sự, vừa duy trì các kênh đối thoại và can dự thực dụng.

Về khía cạnh răn đe, ông Nguyễn Thế Phương cho rằng Việt Nam không chỉ dừng lại ở lời nói. Sắp tới, Việt Nam có thể sẽ tăng cường năng lực phòng thủ cho khu vực phía Nam. Cụ thể, Bộ Quốc phòng có thể sẽ bổ sung tàu tên lửa và hệ thống bảo vệ bờ biển mới cho Vùng 5 Hải quân – đơn vị phụ trách khu vực biển Tây Nam, bao gồm cả vùng biển quanh Phú Quốc và giáp Campuchia. Việc hiện đại hóa và tăng cường hỏa lực cho lực lượng này là bước đi cụ thể nhằm đối phó với các mối đe dọa tiềm tàng từ căn cứ hải quân Ream và những bất ổn trên biển.

Tuy nhiên, răn đe không có nghĩa là đoạn tuyệt. Việt Nam hiểu rằng việc cô lập Campuchia sẽ chỉ đẩy nước này xích lại gần Trung Quốc và làm mất đi ảnh hưởng của Hà Nội. Do đó, hướng tiếp cận thứ hai là duy trì can dự sâu rộng.

Ông Nguyễn Thế Phương nói:

“Theo tôi, Việt Nam vẫn cần tăng cường tương tác cả về kinh tế lẫn quốc phòng với Campuchia. Có thể tận dụng tình huống Campuchia đóng biên với Thái để thúc đẩy thương mại và giao lưu nhân dân. Mặt khác, Việt Nam hiện vẫn đang huấn luyện quân đội Campuchia khá nhiều – nhất là lực lượng hải quân và không quân, phần lớn được đào tạo tại Việt Nam. Kênh liên lạc giữa hai bên vẫn còn, và rất quan trọng.”

Trong lịch sử thương trường Việt Nam, kể từ khi biết đến khái niệm kinh doanh cho đến nay, chưa bao giờ có doanh nghiệp nào như Vingroup, tập đoàn kinh doanh đã dẫn dắt người dân Việt Nam đi hết hết sự ngạc nhiên này lại đến sự ngạc nhiên khác.

Khởi đầu với VinPearl Nha Trang. Thay vì du khách có thể phóng tầm mắt ngắm trọn biển xanh, cát trắng, đảo lớn nhỏ nhấp nhô ngoài khơi theo cách tự nhiên như từ vài trăm năm qua, nhưng nay, dòng chữ Vinpearl khổng lồ, nổi bật đã giành ngay vị trí trung tâm, choán hết tầm nhìn của họ.

Đó là “tác phẩm” của tập đoàn Vingroup, doanh nghiệp được chính quyền tỉnh Khánh Hòa ưu ái giao trọn đảo Hòn Tre để xây dựng cơ sở khai thác du lịch. Dĩ nhiên, du khách mất cái “view” tự nhiên trên bờ biển Nha Trang đã đành, mà họ còn mất cả cơ hội đến thăm đảo Hòn Tre nếu không chịu móc hầu bao để trả tiền “mãi lộ” cho Vingroup.

Như vệt dầu loang, mỗi tỉnh thành Vingroup đặt chân đến với danh nghĩa đầu tư đều chiếm các vị trí đắc địa nhất của địa phương, thường là ngay trung tâm thương mại đông đúc hoặc khu vực hành chính có đường xá to rộng, sang trọng và đi lại tiện lợi.

Dĩ nhiên, Sài Gòn, thành phố lớn nhất đất nước không thể thoát khỏi tầm ngắm của Vingroup. Tập đoàn này được chính quyền tại Sài Gòn giao “chỉ định đầu tư” trọn khu tứ giác vàng Eden và một phần diện tích vàng khác tại công viên Chi Lăng. Cả hai đều tọa lạc tại đường Đồng Khởi (Tự Do cũ), nơi cách trụ sở Tòa Thị chính chỉ vài bước chân qua đường. Sự việc “chỉ định đầu tư” khó hiểu đã gây xôn xao dư luận khi ấy, vì nếu đấu thầu công khai, thì có lẽ đã thu không ít tiền cho ngân sách quốc gia khi có đến hàng chục doanh nghiệp có vốn đầu tư lớn, đều bày tỏ sự quan tâm đến dự án.

Điều đó cho thấy, từ lâu, Vingroup đã được thừa nhận như một “đối tác chiến lược” đầy ưu ái của chế độ Cộng Sản Việt Nam. Đến mức độ, những chính sách mang tính cưỡng bức hành chính, từ cấp trung ương cao nhất, ngày càng có dấu hiệu phục vụ trực tiếp cho sự phát triển sản phẩm của Vingroup, thậm chí bất chấp quyền lợi của người dân, tính cạnh tranh thị trường, và nguyên tắc pháp quyền cơ bản.

Gần đây nhất là hai văn bản hành chính đáng chú ý: Chỉ thị số 20/CT-TTg về chuyển đổi sang phương tiện điện và Nghị định số 106/2025/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính về an toàn phòng cháy chữa cháy (PCCC) khi sử dụng thiết bị điện do Thủ tướng Phạm Minh Chính ban hành, đã đặt ra nghi vấn lớn trong dư luận: Liệu Chính phủ đang điều hành đất nước, hay đang rao hàng, làm công cụ tiếp thị cho VinFast, một thành viên của Vingroup?

Các chính sách mang tính “cưỡng ép thị trường”

Chỉ thị 20/CT-TTg, ban hành vào Tháng bảy 2025, đã yêu cầu các địa phương, đặc biệt là TP. Hà Nội, “tăng cường sử dụng phương tiện giao thông điện thay thế xe máy, xe ô tô sử dụng nhiên liệu hóa thạch”, và xây dựng hạ tầng ưu tiên cho xe điện. Đây là một động thái được mô tả là “hướng tới môi trường bền vững”, nhưng trên thực tế đã gây ra làn sóng phẫn nộ, bởi:

1. Không hề có cơ chế hỗ trợ tài chính, trợ giá, hay đổi xe cho người dân, nhất là người lao động nghèo vốn phụ thuộc hoàn toàn vào xe máy chạy xăng để mưu sinh.

2. Không thu thập hay công khai đánh giá tác động chính sách trước khi ban hành – điều bắt buộc theo Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật 2015, sửa đổi năm 2020.

3 Xâm phạm quyền tài sản hợp pháp của người dân, khi gián tiếp buộc họ loại bỏ xe xăng – một tài sản hợp pháp được pháp luật bảo hộ – mà không thông qua bồi thường hay hỗ trợ thích đáng.

Như vậy, việc yêu cầu người dân “chuyển đổi” phương tiện trong khi chưa có chính sách bồi thường cụ thể là hoàn toàn vi hiến, vi luật một cách hiển nhiên đến mức khó hiểu.

Nghị định 106/2025 - Nhân danh phòng cháy chữa cháy làm lợi cho VinFast

Ngày 25 Tháng bày 2025, ông Phạm Minh Chính, Thủ tướng Chính phủ tiếp tục ban hành quy định thứ hai là Nghị định số 106/2025/NĐ-CP quy định xử phạt hành chính trong lĩnh vực phòng cháy chữa cháy đối với việc sử dụng các thiết bị điện, đặc biệt là thiết bị sạc điện cho xe. Mức phạt cao nhất có thể lên đến 50 triệu đồng với các hành vi sạc điện không đúng quy chuẩn, sạc ở nơi không được cấp phép an toàn PCCC...

Thoạt nhìn, đây là quy định hợp lý để bảo vệ người dân, nhưng thực tế, nó tạo ra lợi thế độc quyền cho VinFast, doanh nghiệp đang sở hữu hạ tầng sạc đạt chuẩn – và hiện tại chỉ có VinFast có hệ thống trạm sạc công cộng quy mô trên toàn quốc.

Cụ thể:

- VinFast đã được ưu tiên lắp đặt trạm sạc ở nhiều vị trí công cộng đắc địa: từ các trung tâm thương mại Vincom, chung cư Vinhomes, đến những địa điểm ngay trung tâm TP.HCM, như khu vực gần Chợ Bến Thành – nơi mà các doanh nghiệp khác hầu như không thể tiếp cận.

- Việc siết chặt quy định về sạc điện đồng nghĩa với việc người dân bị ép phải chọn trạm sạc của VinFast để tránh bị xử phạt.

- Trong khi đó, các trạm sạc tư nhân nhỏ lẻ khác chưa được công nhận hoặc chưa đủ chuẩn, sẽ đối diện nguy cơ đóng cửa.

Nhất là khi dư luận trong nước đang hết sức xôn xao và đầy ngạc nhiên khi VinFast được ưu ái dựng các cột sạc pin xe ngay tại trung tâm thành phố Sài Gòn, nơi cách chợ Bến Thành chỉ có vài bước chân.

Do đó, nghị định về PCCC tưởng chừng “nhân danh an toàn”, nhưng lại gởi thông điệp không thể nào rõ ràng hơn đến công chúng và gián tiếp dọn đường cho VinFast chiếm lĩnh hoàn toàn thị trường hạ tầng sạc pin, một lĩnh vực vốn cần sự cạnh tranh lành mạnh.

VinFast, ai dám gọi tên?

Không chỉ được ưu ái kinh doanh bằng chính sách, Vingroup và và VinFast còn được chế độ Cộng Sản Việt Nam “bảo kê”, che chắn rất kỹ càng trong lĩnh vực truyền thông.

Bất chấp thực tế rằng VinFast là doanh nghiệp tư nhân, mọi thông tin liên quan đến sự cố xe cháy, nổ, trục trặc kỹ thuật trong nhà, ngoài đường phố... đều không được truyền thông đưa tin đầy đủ. Có những bài báo về tai nạn xe điện VinFast, nhưng ngay sau đó bị gỡ bỏ hoặc sửa đổi, loại bỏ tên thương hiệu.

Sự lặp lại nhiều lần của hiện tượng này đến mức phổ biến và kéo dài hàng hai thập kỷ qua khiến công luận đặt câu hỏi: Liệu Vingroup và các công ty con đang điều hành chính phủ hay không?

VinFast - Sản phẩm không hề an toàn

Dù truyền thông chính thức trong nước có tránh né thông tin về các sản phẩm của Vingroup hay VinFast như thế nào đi nữa, nhưng bên cạnh đó, truyền thông không chính thức của mạng xã hội vẫn tồn tại mạnh mẽ, nhất là khi họ đưa tin liên tục về sản phẩm của VinFast gây cháy, nổ đến mức gây chết người ở các khu dân cư đông đúc. Hoặc xe cháy nổ, chết máy đột ngột, hư hỏng các loại trên đường giao thông, thậm chí, nguy hiểm hơn, trên đường cao tốc.

Cho thấy sản phẩm của VinFast không hề an toàn và bản thân VinFast cũng không hề có trách nhiệm với người tiêu dùng về sản phẩm của mình.

Lẽ ra, dưới góc độ chính quyền phải có xử lý phù hợp. Thế nhưng trái lại, từ các vụ hỏa hoạn, gây chết người, thì VinFast lại được chính quyền tận tình bao che và cơ quan chức năng vội vã kết luận điều tra để đẩy trách nhiệm về phía người tiêu dùng.

Đơn cử gần đây nhất là vụ hỏa hoạn nghiêm trọng tại cư xá Độc Lập tại quận Tân Phú vào Tháng Bảy 2025, khiến cho 8 người chết có liên quan từ việc sạc pin xe ô tô điện. Nhưng VinFast hoàn toàn phủi tay về trách nhiệm nhờ sự “bảo kê” của chính quyền.

Chính phủ hay bộ máy tiếp thị?

Tổng thể các chính sách gần đây cho thấy một xu hướng rõ rệt: VinFast được bảo vệ, nâng đỡ, truyền thông giúp “tẩy trắng” hình ảnh, và pháp luật được dùng như công cụ loại bỏ đối thủ cạnh tranh.

Điều đó đưa đến một nghi vấn ngày càng lớn trong công luận: Liệu Thủ tướng Phạm Minh Chính có quan hệ lợi ích nào với VinGroup không? Bởi lẽ:

- Các chỉ đạo của ông đều ưu ái cho doanh nghiệp này, cả về chính sách và truyền thông.

- Các vấn đề liên quan đến tai nạn xe điện, cháy nổ… đều không được xử lý công khai, khách quan và minh bạch.

- Không hề có chính sách trợ giá xe điện cho dân, nhưng lại liên tục đưa ra chỉ thị và nghị định “bảo vệ xe điện”, tạo điều kiện cho VinFast kinh doanh.

Giới phân tích chính trị cho rằng, với việc ông Phạm Minh Chính khó có khả năng được tái cử làm Thủ tướng sau Đại hội XIV của Đảng Cộng sản năm 2026, thì rất có thể ông đang sử dụng những tháng cuối nhiệm kỳ để “trả ơn” hoặc thiết lập mối quan hệ lợi ích lâu dài với một trong những tập đoàn tư nhân có tiềm lực tài chính mạnh nhất Việt Nam hiện nay.

Hậu quả của một nhà nước bị thao túng bởi doanh nghiệp

Khi một chính phủ hành xử như phòng marketing cho doanh nghiệp, hậu quả không chỉ là mất lòng tin. Nó còn bao gồm:

- Phá vỡ nguyên tắc thị trường cạnh tranh, khiến các doanh nghiệp khác không còn động lực cải tiến chất lượng.

- Hủy hoại niềm tin vào pháp luật, vì người dân thấy luật pháp không còn bảo vệ công bằng quyền lợi của họ.

- Gây nguy cơ bất ổn xã hội, khi hàng triệu người lao động nghèo bị đẩy ra khỏi phương tiện mưu sinh mà không có phương án hỗ trợ.

- Làm tha hóa bộ máy công quyền, biến công chức thành công cụ phục vụ tư lợi nhóm thay vì lợi ích công.

Tóm lại, VinFast có thể là một doanh nghiệp lớn, nhưng không thể lớn hơn pháp luật. Chính phủ có thể thúc đẩy chính sách vì môi trường, nhưng không thể nhân danh điều đó để ép buộc người dân phục vụ cho lợi ích kinh doanh của một doanh nghiệp cụ thể.

Bài học từ các nền dân chủ vững mạnh là: một nhà nước pháp quyền không để doanh nghiệp chi phối, lũng đoạn chính sách công. Khi luật pháp bị bóp méo để phục vụ quyền lợi riêng, thì sớm muộn gì, xã hội cũng phải trả giá bằng niềm tin bị mất mát, thị trường bị méo mó, và nền dân chủ, vốn đã mỏng manh nay còn bị xói mòn đến tận gốc rễ.

*Bài viết không thể hiện quan điểm của RFA.

Tối ngày 28 tháng Bảy, 2025, Campuchia và Thái Lan tuyên bố thỏa thuận ngừng bắn. Ngay sáng hôm sau, Phó thủ tướng - Bộ trưởng Ngoại giao Việt Nam Bùi Thanh Sơn thăm Thái Lan, gặp người đồng cấp Maris Sangiampongsa, tái khẳng định mối quan hệ "Đối tác Chiến lược Toàn diện“.

Nhưng điều giới quan sát chú ý không nằm ở những gì đã diễn ra ở Bangkok, mà ở những gì đã không diễn ra.

Không có một chuyến thăm tương tự nào đến Phnom Penh.

Sau chuyến thăm đến Bangkok, Ngoại trưỏng Bùi Thanh Sơn đón Đại sứ Campuchia ở Hà Nội. Không có sự kiện tương tự xảy ra ở Phnom Penh.

Trước khi cuộc xung đột giữa Thái Lan và Campuchia nổ ra ở cấp độ quân sự, Tư lệnh quân đội Thái Lan cũng sang thăm Việt Nam.

Khi đặt hai sự kiện này cạnh nhau – một cuộc đối thoại quốc phòng cấp cao với Thái Lan ngay trước khi xung đột được đẩy lên cấp độ quân sự và một chuyến thăm ngoại giao cấp cao tới Bangkok ngay sau thỏa thuận ngừng bắn, trong khi hoàn toàn phớt lờ Phnom Penh – một bức tranh chiến lược rõ ràng hiện ra.

Campuchia là láng giềng có chung đường biên giới dài hơn một ngàn km và có mối quan hệ lịch sử phức tạp với Việt Nam. Sự im lặng từ Hà Nội ở cấp cao nhất đối với Campuchia là một tín hiệu không thể nhầm lẫn.

Hà Nội, dù công khai duy trì một chính sách ngoại giao cân bằng và chuẩn mực, trên thực tế đã thực hiện một sự “xoay trục”, “quay lưng” với chính quyền của gia tộc Hun Sen ở Campuchia và nghiêng về phía Thái Lan.

Đây không phải là một phản ứng tức thời trước cuộc xung đột biên giới, mà là đỉnh điểm của một quá trình tích tụ lâu dài, hệ quả của một chuỗi các hành động từ Phnom Penh vốn thách thức một cách có hệ thống các lợi ích an ninh quốc gia cốt lõi của Việt Nam.

Bề ngoài trung lập, thực tế nghiêng trục

Trao đổi với RFA, Giáo sư Carlyle A. Thayer đã chỉ ra cách Việt Nam cẩn trọng xây dựng hình ảnh trung lập, cách tiếp cận công bằng đối với cuộc xung đột liên quan đến hai quốc gia đều là thành viên ASEAN.

Đây là một chính sách ngoại giao giúp Việt Nam duy trì vai trò xây dựng trong khối, tránh bị lôi kéo vào tranh chấp của các nước láng giềng và giữ vững hình ảnh một thành viên có trách nhiệm.

Tuy nhiên, đằng sau bức màn của những tuyên bố ngoại giao chuẩn mực này là một thực tế chiến lược hoàn toàn khác.

Khi phân tích sâu hơn các hành động và xu hướng chiến lược của Việt Nam trong giai đoạn trước và sau xung đột, sự “công bằng” trong các tuyên bố công khai bắt đầu mờ nhạt, nhường chỗ cho một sự tính toán chiến lược rõ ràng nghiêng về phía Thái Lan.

Hà Nội chính thức nâng cấp quan hệ với Bangkok lên Đối tác Chiến lược Toàn diện vào tháng 5 năm 2025, chỉ hai tháng trước cuộc xung đột, là một minh chứng rõ ràng nhất cho thấy sự tin cậy chiến lược đã được củng cố từ trước.

Trong khi đó, mối quan hệ với Campuchia lại bị phủ bóng bởi hàng loạt các vấn đề an ninh nghiêm trọng, từ Biển Đông, căn cứ Ream, kênh đào Phù Nam cho đến các vấn đề an ninh phi truyền thống.

Sự tương phản này cho thấy lựa chọn của Việt Nam không phải là một quyết định bộc phát, ngẫu nhiên.

Thách thức có hệ thống của Campuchia đối với an ninh Việt Nam

Thái độ của Hà Nội đối với Phnompenh là phản ứng tất yếu trước một loạt các chính sách của gia đình Hun Sen trong những năm gần đây. Chúng tạo ra một chuỗi các thách thức có hệ thống và ngày càng nghiêm trọng đối với an ninh quốc gia của Việt Nam.

Những hành động này, trải dài trên nhiều lĩnh vực từ địa chính trị, quân sự, môi trường đến an ninh phi truyền thống, đã làm xói mòn nghiêm trọng lòng tin. Nó buộc Việt Nam phải đánh giá lại toàn bộ mối quan hệ với người láng giềng phía Tây Nam.

Thái độ của Campuchia đối với tranh chấp Biển Đông

Campuchia, một thành viên của khối ASEAN đã nhiều lần hành động như một “con ngựa thành Troy”, phá vỡ sự đồng thuận của ASEAN từ bên trong. Đó là trao đổi của một chuyên gia ở Hà Nội với RFA.

Năm 2012, lần đầu tiên trong lịch sử 45 năm của mình, ASEAN đã không thể ra được một Tuyên bố chung sau Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao (AMM) vì Campuchia, thuận theo chính sách của Bắc Kinh, đã từ chối đưa các nội dung liên quan đến các vụ đối đầu cụ thể ở Biển Đông, như vụ bãi cạn Scarborough, vào văn kiện.

Sự việc này lặp lại vào năm 2016 khi Campuchia một lần nữa ngăn chặn một tuyên bố chung mạnh mẽ của ASEAN về phán quyết của Tòa Trọng tài Thường trực (PCA) bác bỏ yêu sách “đường chín đoạn” của Trung Quốc.

Trao đổi với RFA, Giáo sư Zachary Abuza, một chuyên gia về an ninh Đông Nam Á tại Đại học Chiến tranh Quốc gia Hoa Kỳ, nhận định một cách thẳng thắn: “Về mặt ngoại giao, Phnom Penh đi theo sự dẫn dắt của Bắc Kinh và thường làm theo ý Trung Quốc khi nói đến ASEAN hoặc Biển Đông.” Bởi vì, theo GS Zachary, Hun Sen hay Hun Manet sẽ không bao giờ “đi ngược lại lợi ích của Trung Quốc ở Biển Đông”, và họ “không thấy lý do gì để thúc đẩy vai trò trung tâm của ASEAN trong vấn đề này.”

Bằng cách làm suy yếu mặt trận chung của ASEAN, Campuchia đã giúp Trung Quốc thực hiện chiến lược “chia để trị”, làm giảm hiệu quả của các nỗ lực ngoại giao đa phương nhằm bảo vệ công lý trên Biển Đông và sự tuân thủ Luật biển Quốc tế. Campuchia đẩy các nước Đông Nam Á đang bị Trung Quốc chèn trên Biển Đông vào thế phải đối mặt song phương với một đối thủ lớn hơn rất nhiều.

Căn cứ Hải quân Ream là “mũi dao của Trung Quốc kề vào “vùng bụng mềm” của Việt Nam

Đó là trao đổi với RFA của ông Greg Poling, Giám đốc Chương trình Đông Nam Á, Trung tâm CSIS.

Nếu như chính sách đối với Biển Đông của Campuchia là đòn đánh vào chiến lược ngoại giao của Việt Nam, thì việc Campuchia cho phép Trung Quốc hiện diện quân sự tại Căn cứ Hải quân Ream là một mối đe dọa quân sự trực tiếp và hữu hình.

Ream mằm ở vị trí chiến lược trên Vịnh Thái Lan, chỉ cách đảo Phú Quốc của Việt Nam khoảng 30 km đường biển, cách Kiên Giang khoảng 70 km đường bộ.

Từ năm 2019, Wall Street Journal đã đưa tin về một thỏa thuận bí mật cho phép Trung Quốc độc quyền sử dụng một phần căn cứ Ream trong 30 năm đã xuất hiện, dù chính quyền Hun Sen liên tục phủ nhận. Tuy nhiên, như một báo của Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) đã chỉ ra, các hành động sau đó đã nói lên tất cả. Campuchia đã phá dỡ các cơ sở do Mỹ tài trợ tại Ream để thay thế bằng các cơ sở do Trung Quốc tài trợ để hiện đại hóa toàn bộ căn cứ.

Các phân tích hình ảnh vệ tinh từ Trung tâm CSIS cho thấy quân cảng Ream có những cơ sở hạ tầng, bao gồm cầu cảng nước sâu, các nhà kho, khu nhà, cơ sở sửa chữa tàu. Đáng lo ngại hơn, kể từ tháng 12 năm 2024, hai tàu hộ vệ của Hải quân Quân giải phóng Nhân dân Trung Quốc (PLAN) đã hiện diện gần như liên tục tại cầu cảng mới này. Các tàu Trung Quốc là những tàu duy nhất được phép sử dụng cơ sở hạ tầng hiện đại này. Trong khi đó, các tàu hải quân Nhật Bản khi đến thăm Campuchia đã phải chuyển hướng đến cảng dân sự Sihanoukville thay vì Ream như thỏa thuận ban đầu.

Giáo sư Abuza nói với RFA rằng tình hình này cho thấy Trung Quốc có “quyền tiếp cận đặc quyền - nếu không muốn nói là hiện diện bán thường trực” tại Ream.

Đối với Việt Nam, điều này tạo ra một cơn ác mộng chiến lược.

Trao đổi với RFA, ông Greg Poling, Giám đốc Chưong trình Đông Nam Á ở Trung tâm CSIS, cho rằng nó phá vỡ thế bố trí phòng thủ của Việt Nam ở phía Nam. Bởi lẽ, nếu đặt các trạm radar ở Ream, Trung Quốc có thể theo dõi mọi chuyển động của Việt Nam ở Miền Nam.

Như lời của Giáo sư Abuza, Việt Nam “giờ đây cảm thấy bị Trung Quốc bao vây tứ phía”. Một sự hiện diện quân sự của Trung Quốc tại Ream, ngay sát “vùng bụng mềm” của Việt Nam, buộc Hà Nội phải phân tán lực lượng, đối mặt với nguy cơ bị tấn công từ hai hướng (phía Bắc và phía Tây Nam) trong trường hợp xảy ra xung đột, và làm thay đổi hoàn toàn cán cân quân sự trong khu vực.

Kênh đào Phù Nam Techo

Dự án kênh đào Phù Nam Techo, một siêu dự án trị giá 1.7 tỷ USD do công ty nhà nước Trung Quốc China Road and Bridge Corporation (CRBC) thực hiện theo hình thức Xây dựng-Vận hành-Chuyển giao (BOT), là thách thức song trùng mới nhất mà Campuchia đặt ra cho Việt Nam.

Nó vừa là một quả bom hẹn giờ về môi trường, vừa là một đòn bẩy địa chính trị nguy hiểm.

Về mặt môi trường, kênh đào dài 180 km này sẽ nối sông Mê Kông (từ một nhánh của nó là sông Bassac) ra Vịnh Thái Lan. Các chuyên gia thủy văn và môi trường quốc tế đã gióng lên nhiều hồi chuông báo động về những tác động thảm khốc tiềm tàng của nó đối với Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) và thậm chí cho chính Campuchia.

ĐBSCL không chỉ là nơi sinh sống của hàng chục triệu người dân Việt Nam mà còn là vựa lúa, vựa trái cây và vựa thủy sản, đảm bảo an ninh lương thực cho cả nước và đóng góp lớn vào kim ngạch xuất khẩu. Bất kỳ sự tổn hại nào đến vùng đất này đều là một đòn giáng mạnh vào nền kinh tế và sự ổn định xã hội của Việt Nam.

Về mặt địa chính trị, mục tiêu công khai của Campuchia là giảm sự phụ thuộc vào các cảng của Việt Nam, vốn đang xử lý khoảng một phần ba lượng hàng hóa xuất nhập khẩu của họ. Bằng cách tạo ra một lối đi riêng ra biển, Campuchia sẽ loại bỏ một trong những quan hệ kinh tế quan trọng nhất mà Hà Nội đang có đối với Phnom Penh.

Như Giáo sư Abuza nhận định, đây không chỉ là một dự án kinh tế, mà là một “vấn đề an ninh”. Nó cho phép Campuchia tự do hành động hơn trong các chính sách đối ngoại mà không cần quá bận tâm đến phản ứng của Việt Nam.

Điều làm tăng thêm sự lo ngại là thái độ thiếu minh bạch, có phần lừa dối của Campuchia. Trong thông báo gửi đến Ủy hội sông Mê Kông (MRC), Campuchia đã phân loại dự án này là một dự án “nhánh sông” (tributary). Trong đó, như một báo cáo của Stimson Center đã chỉ ra, kênh đào này kết nối trực tiếp với hai kênh thuộc dòng chính của sông Mê Kông.

Việc phân loại sai này giúp Phnom Penh tránh được quy trình “Tham vấn Trước” (Prior Consultation) nghiêm ngặt theo Hiệp định Mê Kông 1995, một quy trình đòi hỏi phải có đánh giá tác động xuyên biên giới toàn diện và sự đồng thuận của các nước thành viên khác. Điều này cho thấy Hun Sen và Hun Manet không có ý định hợp tác một cách thiện chí và sẵn sàng phớt lờ những lo ngại chính đáng của Việt Nam.

Thiên đường cho tội phạm xuyên quốc gia

Như RFA đã thông tin, trong những năm gần đây, Campuchia đã trở thành một trong những trung tâm lớn nhất thế giới của ngành công nghiệp lừa đảo trực tuyến, một hình thức tội phạm xuyên quốc gia có tổ chức với quy mô và mức độ tàn bạo chưa từng có.

Các thành phố như Sihanoukville, Poipet và Bavet đã biến thành những “công viên lừa đảo” (scam park), nơi hàng trăm ngàn người, chủ yếu là người nước ngoài, bị lừa đảo, bắt cóc, tra tấn để ép buộc làm việc trong điều kiện bị tra tấn như nô lệ giữa thời hiện đại.

Nạn nhân của các mạng lưới này đến từ khắp nơi trên thế giới. Một phần lớn những người bị bắt cóc, đưa đến các trại lừa đảo, bị tra tấn, ép buộc “làm việc” lại là công dân của các nước láng giềng như Việt Nam, Lào và Thái Lan.

Theo ước tính của Viện Hòa bình Hoa Kỳ, ngành công nghiệp lừa đảo này tạo ra doanh thu hơn 12.5 tỷ USD mỗi năm ở Campuchia, tưong đương một nửa GDP chính thức của nước này.

Quy mô khổng lồ này không thể tồn tại nếu không có sự bảo kê ở cấp cao nhất.

Cả hai chuyên gia Nguyễn Thế Phương và Zachary Abuza đều có chung nhận định rằng các trung tâm lừa đảo không chỉ là vấn đề tội phạm đơn thuần, mà đã trở thành một bộ phận không thể tách rời của nền kinh tế - chính trị Campuchia.

Theo ông Nguyễn Thế Phương, việc Hun Sen cho phép các hoạt động này tồn tại là vì ông ta “phải ‘nuôi’ các gia đình chính trị của Campuchia”. Lợi ích kinh tế từ các sòng bạc và trung tâm lừa đảo, vốn do các tổ chức tội phạm Trung Quốc điều hành, được bảo kê sau hậu trường của nhiều “gia đình chính trị” trong mạng lưới bảo trợ chính trị rộng lớn của Đảng Nhân dân Campuchia (CPP), giúp gia đình Hun Sen duy trì quyền lực. Do đó, việc dẹp bỏ các trung tâm này là “gần như rất khó”.

Giáo sư Zachary Abuza có cùng nhận định với nhà nghiên cứu Nguyễn Thế Phương. Ông Zachary trao đổi với RFA:

“Chính quyền Hun Sen/Hun Manet là một tổ chức tội phạm (criminal enterprise). Cỗ máy bảo trợ chính trị của họ, thứ mang lại cho Đảng CPP gần như độc quyền quyền lực, lại được tài trợ bởi các trung tâm lừa đảo. Nếu loại bỏ những trung tâm lừa đảo đó, thì bộ máy chính trị của Đảng CPP sẽ không còn tiền, và thế độc quyền quyền lực của họ có thể sụp đổ.”

Điều đó giải thích lý do những nỗ lực chống lại các “trung tâm lừa đảo” này của chính người Campuchia trung thực đã bị thất bại. Mech Dara là một nhà báo trẻ nổi tiếng của Campuchia. Anh từng nhận đưọc giải thưởng của Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ nhờ những bài phóng sự điều tra phanh phui sự thật trần trụi về các trung tâm lừa đảo, bắt cóc và ép buộc nạn nhân phải lừa đảo. Chính quyền Campuchia đã đối xử với anh như thế nào? Anh bị bắt giữ, phải xin lỗi chính quyền công khai vì “kích động trên mạng.”

Đối với Việt Nam, sự bùng nổ của các trung tâm lừa đảo ngay sát biên giới tạo ra một thách thức an ninh phi truyền thống vô cùng nghiêm trọng.

Trong các trung tâm lừa đảo của Campuchia đã được báo chí quốc tế điểm mặt chỉ tên, có Poipet nằm sát biên giới Thái Lan và Bavet nằm sát biên giới Việt Nam. Bavet là một thành phố, đặc khu kinh tế cửa khẩu. Cửa khẩu đối diện phía Việt Nam là Mộc Bài, Tây Ninh. Bavet cách Tp. HCM chỉ hơn 70 km.

Nó gây ra những vấn đề xã hội nhức nhối khi hàng ngàn công dân Việt Nam bị bắt cóc, tra tấn và ép buộc phạm tội.

Nó tạo gánh nặng khổng lồ cho các cơ quan thực thi pháp luật trong việc giải cứu nạn nhân và truy bắt tội phạm.

Hơn nữa, kế hoạch xây dựng một “đặc khu kinh tế” dọc theo kênh đào Phù Nam, trong đó có thêm một đặc khu nữa, chỉ cách tỉnh Tây Ninh của Việt Nam khoảng 50 km, có thể tạo ra một nỗi lo sợ có thật rằng một “Bavet thứ hai” – một ổ tội phạm và bất ổn – sẽ mọc lên ngay tại cửa ngõ của Thành phố Hồ Chí Minh, trung tâm kinh tế lớn nhất của Việt Nam.

Trạng thái “bình thường mới” trong quan hệ Việt Nam - Campuchia?

Liệu “mối quan hệ đặc biệt” trong quá khứ giữa Hà Nội và Phnompenh giờ đây chỉ còn là một hoài niệm lịch sử?

Như nhận định của nhà nghiên cứu Nguyễn Thế Phương, Hà Nội có thể vẫn coi chế độ hiện tại ở Phnom Penh là “lựa chọn ít tồi tệ nhất” so với các kịch bản hỗn loạn khác. Điều đó có nghĩa là Hà Nội đã sẵn sàng ứng phó với nhiều kịch bản khác nhau.

Cuộc xung đột vũ trang kéo dài hai tháng giữa Thái Lan và Campuchia vào mùa hè năm 2025 vừa tạm ngưng bằng một lệnh ngừng bắn, rồi ngay lập tức hai bên giao chiến trở lại. Chắc hẳn cuộc chiến này sẽ không dai dẳng. Tuy vậy, những dư chấn địa chính trị mà nó tạo ra sẽ còn kéo dài.

Đối với Việt Nam, cuộc khủng hoảng này đã đóng vai trò như một chất xúc tác, đẩy nhanh một quá trình chuyển dịch chiến lược vốn đã âm ỉ từ lâu.

Sự “quay lưng nhẹ nhàng” của Hà Nội đối với chính quyền Hun Sen ở Phnom Penh, được thể hiện qua những tín hiệu ngoại giao và quân sự tinh tế nhưng rõ ràng, không phải là một phản ứng cảm tính hay nhất thời.

Mối quan hệ Việt Nam - Campuchia, do đó, đã bước vào một giai đoạn mới, một “trạng thái bình thường mới”, trong đó Việt Nam đã sẵn sàng đối diện với những bất ổn, trạng thái thiếu tin cậy và tiềm ẩn nhiều rủi ro.

Năm 2025, một làn sóng tăng thuế và phí đang tỏa ra khắp nền kinh tế, tác động đến mọi thứ, từ một giao dịch trên sàn chứng khoán đến một tách cà phê bán trong con hẻm nhỏ.

Chính phủ Việt Nam nói về những thay đổi này như một cuộc hiện đại hóa, nhằm tạo ra sự công bằng, minh bạch và nguồn lực tài chính cho sự phát triển quốc gia.

Tuy nhiên, một làn sóng quan ngại ngày càng lớn từ các chuyên gia, chủ doanh nghiệp và người dân đã cho thấy một câu chuyện khác, gói gọn trong cụm từ “tận thu”.

Đó là một cuộc thu thuế và phí đến kiệt sức, làm suy yếu chính sức sống kinh tế mà nó chính sách có nghĩa vụ “hỗ trợ.”

“Ba mũi giáp công,” lấp đầy ngân khố

Các chính sách thuế, phí mới tạo thành một “chiến lược” nhiều hướng, nhằm tăng cường nguồn thu cho nhà nước. Nó nhắm vào các lĩnh vực trước đây được hưởng các cơ chế thuế đơn giản hơn: vốn đầu tư, kinh tế số và chi phí sở hữu tài sản.

Nhắm vào vốn đầu tư

Đối với chứng khoán, thay vì áp dụng mức thuế suất cố định 0,1% trên tổng giá trị bán mỗi lần giao dịch như hiện nay, Bộ Tài chính đề xuất áp thuế suất 20% trên lợi nhuận ròng. Đối với bất động sản, chính quyền muốn đánh thuế thuế 20% trên lợi nhuận ròng từ mỗi giao dịch, thay vì mức thuế 2% trên tổng giá trị chuyển nhượng hiện hành. Ngoài ra, chính quyền áp phí cao lên hoạt động chuyển đổi mục đích sử dụng đất.

Mức thuế suất 20% là “khá cao” so với các nước trong khu vực, nơi mức thuế phổ biến thường dao động từ 10-15%.

Nhiều người lo ngại rằng chính sách này sẽ làm giảm sức hấp dẫn của thị trường chứng khoán Việt Nam và có thể dẫn đến tình trạng “nhà đầu tư rời bỏ thị trường”.

Một điểm bất hợp lý khác là dự thảo không có quy định cho phép bù trừ khoản lỗ của năm nay vào lợi nhuận của các năm sau, một cơ chế phổ biến ở các thị trường phát triển như Mỹ.

Săn thuế trong nền kinh tế số

Song song với việc nhắm vào lợi nhuận từ vốn, nhà nước triển khai bắt buộc hóa đơn điện tử (HĐĐT) được khởi tạo từ máy tính tiền và có kết nối dữ liệu trực tiếp với cơ quan thuế, theo quy định tại Nghị định 70/2025/NĐ-CP và các văn bản hướng dẫn liên quan.

Chính sách này không diễn ra một cách độc lập. Nó song hành với một chiến dịch “truy thu” thuế quy mô lớn nhắm vào những người bán hàng online, bao gồm cả những người nổi tiếng có sức ảnh hưởng.

Chính quyền cho rằng mục tiêu của chính sách này là tăng cường tính minh bạch và chống thất thu thuế. Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi này đang gây ra một cuộc khủng hoảng thực sự cho các doanh nghiệp nhỏ. Các chủ cửa hàng, đặc biệt là những người lớn tuổi, phải vật lộn với những khó khăn chưa từng có: Sự cố kỹ thuật, thủ tục mơ hồ, và đặc biệt là cái giá phải trả để tuân thủ quy định không hề nhỏ.

Thuế thu nhập cá nhân và chi phí sở hữu tài sản tăng vọt

“Mũi giáp công” thứ ba trong chiến lược tăng thu của chính phủ nhắm vào chi phí sở hữu các tài sản có giá trị lớn là đất đai và phương tiện giao thông, đồng thời tăng thuế thu nhập cá nhân.

Bàn về thuế thu nhập cá nhân, Tiến sỹ Nguyễn Ngọc Chu trên trang Facebook cá nhân, cho rằng mức thuế này cao hơn Singapore, trong khi thu nhập bình quân đầu người của Singapore cấp hơn 20 lần Việt Nam.

Đối với đất đai, Luật Đất đai 2024 và các nghị định hướng dẫn như Nghị định 103/2024/NĐ-CP đã đẩy chi phí chuyển đổi mục đích sử dụng từ đất nông nghiệp sang đất ở tăng vọt.

Đối với phương tiện giao thông, Nghị định 175/2025/NĐ-CP đã tăng mạnh lệ phí trước bạ.

Nhìn một cách tổng thể, “ba mũi giáp công” chính sách này là một chiến lược có chủ đích là tận thu một cách nhanh chóng thay vì chuyển đổi dần dần.

Lý do đằng sau: áp lực lên ngân sách quốc gia

Tại sao nhà nước Việt Nam đẩy mạnh chính sách tận thu? Theo nhiều chuyên gia, cần phải nhìn vào những áp lực to lớn đang đè nặng lên ngân sách quốc gia và những tham vọng phát triển kinh tế-xã hội của Việt Nam. Trao đổi với RFA, Tiến sỹ kinh tế Nguyễn Huy Vũ nhận xét:

“Việt Nam đang bước vào một cuộc suy thoái lớn. Bộ máy cồng kềnh và ngân sách luôn thâm hụt trung bình 4%/năm đã gây áp lực lên ngân sách của chính phủ.

Để giải quyết vấn đề thiếu hụt ngân sách, chính phủ có hai cách: hoặc là tăng thuế, và hoặc là thực hiện chính sách thắt lưng buộc bụng, tức cắt giảm đầu tư và chi tiêu công và tối ưu hoá hệ thống công chức.

Một mục tiêu của chính phủ là muốn tăng trưởng 8% trong năm nay. Và để có sự tăng trưởng như vậy, chính phủ buộc phải tăng chi tiêu công, vào khi mà đầu tư của tư nhân đã ngừng lại.

Để có tiền cho chi tiêu công thì chính phủ có thể tăng thuế hoặc đi vay trên thế giới. Trong tình hình mà mức lãi suất cơ bản của Mỹ vẫn còn rất cao, trên 4%, Việt Nam không muốn trả một mức lãi suất quá cao để vay trên thị trường tài chính thế giới. Vì vậy mà họ đã quyết định tăng các mức thuế khác nhau.”

Ngoài ra, Việt Nam đã đặt ra những mục tiêu tăng trưởng GDP hết sức tham vọng, hướng tới mức 8% hoặc cao hơn cho năm 2025.

Chính quyền không có cách nào khác là tăng vốn đầu tư công ồ ạt. Nguồn vốn này được đổ vào các dự án trọng điểm quốc gia như Cao tốc Bắc-Nam, Sân bay quốc tế Long Thành, cùng hàng loạt dự án nâng cấp đường sắt và cảng biển.

Chi tiêu công cho hạ tầng được xem là “xương sống” cho triển vọng tăng trưởng của năm 2025. Do đó, nhu cầu vay nợ của chính phủ rất lớn, với kế hoạch vay hơn 815.000 tỷ đồng trong năm 2025.

Câu hỏi tiếp theo vẫn là vốn đầu tư công sẽ chảy vào túi ai? Vào túi người đó rồi thì họ có sử dụng “lợi nhuận” ấy để tái đầu tư cho nền kinh tế, cho công nghiệp Việt Nam hay không. Đó là nhận xét của một nhà quan sát Việt Nam chia sẻ với RFA.

Đối mặt với rủi ro kinh tế và bất định toàn cầu

Trao đổi với RFA, kỹ sư Khiêm Nguyễn, một chuyên gia cao cấp về công nghệ và kinh doanh ở Hoa Kỳ, nhận xét rằng bối cảnh kinh tế toàn cầu đầy biến động càng làm tăng thêm áp lực lên chính sách tài khóa của Việt Nam.

“Chính phủ Việt Nam cần tiền để phòng thủ cho ba năm tới vì những bất định kinh tế với Mỹ! Lý do là không ai có thể đoán được bất cứ chuyện gì về kinh tế thế giới cũng như chính sách của Tổng thống Donald Trump của Mỹ trong những năm tới.

Việt Nam lệ thuộc vào thị trường Mỹ và châu Âu. Khi 2 thị trưòng này suy thoái hoặc bất định thì Việt Nam đi về đâu?”

Để duy trì mô hình chi tiêu cao, tăng trưởng cao mà không để nợ công bùng nổ, nhà nước buộc phải tích cực khai thác thêm nguồn thu từ dân.

Điều này tạo ra một vòng luẩn quẩn tiềm tàng: chi tiêu công cao đòi hỏi thuế cao, nhưng thuế cao lại không khác gì “giết gà lấy trứng non”, làm suy yếu khu vực tư nhân, khu vực tạo ra sự tăng trưởng và nguồn thu thuế mà nhà nước đang trông đợi.

Nếu các khoản đầu tư hạ tầng khổng lồ không mang lại hiệu quả như kỳ vọng (một vấn đề cố hữu ở Việt Nam với tình trạng lãng phí và giải ngân chậm ), đất nước có thể sẽ phải đối mặt với một kịch bản tồi tệ nhất: nợ công cao hơn và một khu vực tư nhân suy yếu.

Đối với các thị trường vốn, đề xuất thuế 20% trên lợi nhuận là một đòn tâm lý mạnh mẽ.

Các nhà đầu tư cá nhân khi tham gia vào thị trường chứng khoán thưòng tìm kiếm lợi nhuận ngắn hạn. Đó là điểm chung của hầu hết các thị trưòng chứng khoán, dù quốc tế hóa cao độ hay các thị trưòng trẻ tuổi như Việt Nam. Việc áp một mức thuế cao lên phần lợi nhuận thu đưọc sẽ làm thay đổi căn bản cán cân rủi ro-lợi nhuận của họ.

RFA trao đổi với một nhà đầu tư chứng khoán nghiệp dư ở Tp. HCM. Chị có công việc lương cao và dành một phần tiết kiệm “chơi chứng khoán”. Chị chia sẻ quan điểm:

“Nếu nhà đầu tư ngần ngại bán ra vì gánh nặng thuế quá lớn, hoặc tệ hơn, họ rút vốn khỏi thị trường để tìm đến các kênh đầu tư khác, thanh khoản có thể cạn kiệt. Điều này sẽ khiến thị trường trở nên biến động hơn, kém hiệu quả hơn, và làm suy yếu vai trò cốt lõi của nó là kênh huy động vốn cho doanh nghiệp.”

Làn sóng tăng thuế và phí này cũng tác động đến túi tiền của người tiêu dùng, cả trực tiếp và gián tiếp. Câu hỏi tiếp theo sẽ là nhà nước nghĩ gì về lựa chọn của dân trong thời đại giá cả tăng vọt.

Dữ liệu gần đây cho thấy tâm lý người tiêu dùng đang trở nên thận trọng hơn. Tỷ lệ tiết kiệm hộ gia đình đã tăng từ 8,5% năm 2019 lên 10% vào năm 2024. Với các chính sách tận thu hiện nay, tỉ lệ tiết kiệm của dân khó có thể giảm.

Để phòng thủ cho tưong lai bất định, nhà nưóc cần tăng thu thuế phí nhưng dân thì ngược lại: họ cần thắt chặt chi tiêu. Chính phủ dường như nhận thức được rủi ro này, thể hiện qua các biện pháp đối phó như giảm 2% thuế VAT và đề xuất tăng mức giảm trừ gia cảnh cho thuế thu nhập cá nhân nhằm kích cầu tiêu dùng. Tuy nhiên, những biện pháp kích thích này có thể không đủ mạnh để chống lại làn sóng giảm chi tiêu do tâm lý lo lắng của người tiêu dùng và gánh nặng từ “tận thu” gây ra.

Một hệ quả sâu xa hơn của các chính sách này là nguy cơ phân tầng và hợp nhất thị trường.

Trong lĩnh vực thương mại điện tử, các quy định tuân thủ mới đã gây ra một cuộc thanh lọc lớn, khiến hàng chục nghìn cửa hàng nhỏ phải đóng cửa và thị phần tập trung vào tay các kênh thưong mại điện tử ớn. Một chuyên gia về Việt Nam trao đổi với RFA trong điều kiện ẩn danh:

“Dù có thể không cố ý, các chính sách của chính phủ đang hoạt động như một động lực mạnh mẽ cho việc hợp nhất thị trường: giúp các công ty thưong lại điện tử “nhất thống giang hồ”.

Gần một trăm ngàn các shop bán hàng online không còn doanh thu, bỏ trống thị trưòng cho các công ty thương mại điện tử lớn, trong khi đó, các công ty này hiện do Trung Quốc kiểm soát phần lớn. Điều này có thể dẫn đến một nền kinh tế không còn đa dạng và năng động.

Người dân Việt Nam, doanh nghiệp nhỏ Việt Nam bị loạt bỏ khỏi thị trường bằng cách rào cản kĩ thuật, quyền lực thị trường tập trung vào tay một vài tập đoàn lớn. Điều này đi ngược lại mục tiêu của Tổng Bí thư Tô Lâm là hỗ trợ để tạo ra một khu vực kinh tế tư nhân sôi động.”

Lời cảnh báo từ “nền kinh tế phạt vạ” của Trung Quốc

Trao đổi với RFA, ông Hồ Như Ý, một nhà nghiên cứu độc lập về Trung Quốc ở Ba Lan cho rằng để thấy rõ những rủi ro của chính sách thuế, phí ồ ạt, cấp tập và tận thu, không đâu rõ hơn là nhìn vào bài học từ Trung Quốc.

Như trang tiếng Hoa của RFA và VOA từng điều tra, gần đây, ở Trung Quốc bùng nổ một hiện tượng được gọi là “nền kinh tế phạt vạ” (罚款经济). Nguyên nhân sâu xa là do sự sụt giảm của thị trường bất động sản đã làm hụt nguồn thu từ bán đất, gây áp lực tài chính nặng nề lên các chính quyền địa phương. Để bù đắp thiếu hụt, họ đã quay sang tăng cường phạt tiền một cách quyết liệt đối với người dân và doanh nghiệp, đôi khi vì những lỗi rất nhỏ, nhằm tạo ra nguồn thu.

Nguy cơ về một kịch bản tương tự ở Việt Nam là có thật.

Việt Nam cũng có những mục tiêu chi tiêu đầy tham vọng. Các chính quyền địa phương cũng được giao chỉ tiêu thu ngân sách.

Và quan trọng nhất, các quy định mới, phức tạp về thuế và hóa đơn điện tử tạo ra vô số cơ hội cho sự không tuân thủ, mà mỗi sự không tuân thủ đều có thể bị xử phạt.

Đây chính là con dốc trơn trượt nguy hiểm.

Nếu việc thu thuế chính thức không đạt được mục tiêu, có một rủi ro đáng kể là các cơ quan chức năng, dưới áp lực chỉ tiêu, có thể chuyển sang tâm lý “tận thu” thông qua việc phạt vạ.

Khi đó, một nỗ lực “hiện đại hóa” chính sách thuế, phí có thể biến thành một nguồn gây ra xung đột xã hội và làm tê liệt hoạt động kinh tế, giống như những gì đang diễn ra ở Trung Quốc.

Thiết kế và tốc độ triển khai các chính sách thuế phí có nguy cơ kìm hãm khu vực tư nhân, làm nguội lạnh thị trường đầu tư và làm xói mòn niềm tin xã hội. Trao đổi với RFA, một nhà nghiên cứu nhận xét:

“Thay vì áp dụng đồng loạt và ngay lập tức theo kiểu đánh úp dân, cần triển khai theo giai đoạn và điều chỉnh từng bưóc, dựa theo những phân tích dựa trên dữ liệu. Phải đơn giản hóa cho dân và cho doanh nghiệp nhỏ. Phải cho các nhà đầu tư chuyển các khoản lỗ sang năm sau để bảo đảm tính công bằng.

Nhưng quan trọng nhất, việc thu thuế phải đi đôi với sự minh bạch triệt để trong chi tiêu công. Khi nào dân còn chép miệng khi nói về ngân sách “tiền trong túi mấy ổng, mấy ông tiêu thì mình biết làm sao”, chừng đó niềm tin xã hội đối với chính quyền chưa đưọc xác lập.”

Chưa bao giờ trong lịch sử hiện đại, người dân Việt Nam lại cảm nhận rõ rệt như hiện nay về một chính quyền đang khát tiền như đến mức tuyệt vọng. Toàn bộ hệ thống chính trị đang lao vào cuộc, bằng mọi phương thức – từ thuế, phí, đến những biện pháp hành chính trá hình – để moi từng đồng bạc khốn khó trong túi người dân.

Dù trên mặt báo, chế độ vẫn rầm rộ tuyên truyền về những thành quả kinh tế, tăng trưởng GDP hay vị thế quốc tế ngày một vươn cao, thì thực tế bày ra trước mặt dân chúng, lại vẽ nên một bức tranh hoàn toàn trái ngược: người dân bị siết chặt tài chính từ nhiều hướng. Chính quyền ngày càng hiện nguyên hình như một cỗ máy tận thu, hoạt động không ngơi nghỉ.

Hãy cùng thử điểm qua bức tranh toàn cảnh, khi người dân trở thành “con mồi” tài chính.

Đủ kiểu thò tay vào túi dân

Gần đây, dư luận không khỏi bàng hoàng khi nhiều địa phương đồng loạt tăng phí ra biển số ô tô sau khi sáp nhập các đơn vị hành chính.

Cụ thể, từ ngày 1/7/2025, người dân ở các địa phương mới sáp nhập phải chi tới 20 triệu đồng cho một chiếc biển số – gấp hàng chục lần mức phí trước đây, vốn chỉ khoảng 1 triệu đồng. Cái gọi là “điều chỉnh” này không dựa trên bất kỳ tiêu chí minh bạch nào về mức sống, thu nhập hay dịch vụ tương ứng, mà đơn thuần chỉ là sự áp đặt thô bạo từ chính quyền.

Ở một khía cạnh khác, việc chuyển đổi mục đích sử dụng đất từ đất nông nghiệp sang thổ cư đang trở thành cái bẫy tài chính mới, đẩy nhiều hộ gia đình vào cảnh túng quẩn. Các khoản thu lên tới hàng tỷ đồng chỉ để “hợp thức hóa” một miếng đất đã ở ổn định trong nhiều năm. Sự thiếu minh bạch và bất hợp lý trong định giá, cộng với thủ tục hành chính rườm rà, cho thấy đây không phải là biện pháp quản lý đất đai hợp lý, mà là một mưu toan rút rỉa từ dân một cách có hệ thống.

Không dừng lại ở thuế và phí, chính sách thúc đẩy chuyển đổi từ xe xăng sang xe điện được quảng bá rầm rộ như một bước tiến “xanh”. Nhưng phía sau những khẩu hiệu môi trường và “phát triển bền vững” ấy là gánh nặng kiệt quệ đè lên vai dân nghèo. Một chiếc xe điện vẫn đắt đỏ so với thu nhập bình quân của người lao động, trong khi hạ tầng sạc chưa hoàn thiện, các chính sách hỗ trợ tài chính thiếu vắng. Hệ quả là nhiều gia đình buộc phải gồng mình vay nợ để “chạy theo chính sách”, tạo ra làn sóng kiệt quệ trong tiêu dùng, khi nhu cầu thiết yếu bị hy sinh cho những ưu tiên hành chính đầy tính áp đặt.

Chuyển đổi “xe xăng sang xe điện” là một mỹ từ, vì nhà nước đột ngột đơn phương hủy bỏ tài sản hợp pháp của người dân, để buộc họ phải mua sắm mới từ một hệ thống tư bản thân hữu. Tên gọi của tình trạng hiện nay, thực chất đó là cướp đoạt.

Từ tháng 11/2026, một quy định mới bắt buộc tất cả người lao động bán thời gian phải tham gia bảo hiểm thất nghiệp. Thay vì là một chính sách an sinh thực sự, đây rõ ràng là cách để nhà nước mở rộng nguồn thu từ tầng lớp lao động nghèo – những người vốn dĩ đang sống trong cảnh bấp bênh, không có hợp đồng, không có phúc lợi. Họ không nhận được gì rõ ràng từ chính sách bảo hiểm mà vốn đã bị nghi ngờ về tính minh bạch và hiệu quả. Nhưng người dân vẫn bị cưỡng ép đóng góp để “chống thất nghiệp” – trong khi bản thân hệ thống hành chính chưa bao giờ thể hiện vai trò hữu ích với những người này khi họ mất việc.

Bất chấp những tiếng kêu than ngày càng nhiều từ dân chúng, chính quyền trung ương vẫn tiếp tục nhấn mạnh những “thành tựu” trong quản lý kinh tế, trong cải cách hành chính, trong ổn định vĩ mô. Nhưng thực tế là các tập đoàn, doanh nghiệp nhà nước luôn chìm trong thua lỗ, đội vốn, tham nhũng và vận hành không hiệu quả. Chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan từng thẳng thắn nhận xét rằng bà chưa thấy doanh nghiệp nhà nước nào làm ăn có lãi – một lời cảnh báo trực tiếp về sự bất lực của hệ thống quản lý kinh tế hiện hành.

Nhưng dĩ nhiên, chính quyền thì tảng lờ.

Trong khi đó, chính quyền Hà Nội – trung tâm quyền lực quốc gia – vẫn tìm cách che đậy thực trạng này bằng các hoạt động tuyên truyền rầm rộ: diễu binh, bắn pháo hoa, lễ hội văn hóa để nấu sôi món “tự hào dân tộc”. Các chương trình nghệ thuật dối trá và vô nghĩa, như thể một lớp son tô lên một cơ thể đang mục ruỗng.

Chính xác, đó là nghệ thuật “đánh trống, khua chiêng” – lấy sự ồn ào và cảm xúc để lấp liếm đi sự thật trần trụi về một đất nước mà lòng dân đang ly tán, lòng tin đang rạn vỡ. Nghèo đói hiện hữu và tiếp tục bị cướp bóc tinh vi cho chuyện ngày càng nghèo đói hơn.

Một chính quyền không còn đủ khả năng lãnh đạo

Những biểu hiện nói trên không chỉ đơn thuần là các chính sách sai lầm, mà là triệu chứng rõ ràng của một thể chế đang ở giai đoạn cuối cùng của sự suy tàn. Một chính quyền không thể tạo ra của cải, chỉ biết tiêu xài và trục lợi từ tiền thuế, không thể khơi dậy sự sáng tạo và cống hiến của người dân, thì sớm muộn cũng bị chính nhân dân từ bỏ.

Hà Nội hôm nay mang chiếc mặt nạ biểu tượng của một quốc gia phát triển, mà thực chất đang che đậy một chế độ đang bám víu vào những đồng tiền dành dụm cuối cùng của nhân dân để duy trì bộ máy cồng kềnh và mục nát.

Khi chính quyền từ bỏ vai trò phục vụ nhân dân, chuyển sang vai trò bóc lột họ, thì đó là dấu hiệu rõ ràng nhất cho thấy họ đã mất đi tính chính danh, và chắc chắn sẽ sụp đổ.

Người dân Việt Nam hiện nay không còn tin tưởng vào một hệ thống nói dối nhiều hơn hành động, các loại quan chức vẽ ra tương lai nhiều hơn hiện tại. Chính quyền đang vận sức dùng những màn biểu diễn dân túy như kiểu duyệt binh, để khỏa lấp cho thất bại kinh tế và đạo đức. Sự tỉnh táo của người dân đang tăng lên, sự phẫn nộ cũng đang lớn dần. Và đến một lúc nào đó, không còn chiêu trò nào có thể cứu vãn một chính quyền mục rữa.

*Bài viết không thể hiện quan điểm của RFA.

Chưa có ai đứng ra nhận trách nhiệm. Chưa có ai từ chức. Đó là điều chúng ta có thể ghi nhận từ cách chính quyền trung ương và tỉnh Quảng Ninh phản ứng với vụ tai nạn chìm tàu du lịch Vịnh Xanh trên Vịnh Hạ Long hôm chủ nhật, 20 tháng 7, 2025.

Sau nhiều ngày, sau những cuộc họp báo, chưa thấy quan chức nào nói gì về những thiếu sót trong quản lý an toàn du lịch trên Vịnh Hạ Long.

“Nếu không quan chức nào từ chức, nếu hệ thống chính trị này tiếp tục làm việc theo cách ấy, tai nạn chìm tàu du lịch trên Vịnh Hạ Long hôm 20/7/2025 không phải là lần đầu tiên và sẽ không phải là lần cuối cùng”, một nhà quan sát chính trị xã hội ở Việt Nam chia sẻ với RFA từ Hà Nội.

Người chịu trách nhiệm đòi xử lý người khác

Năm 2014, ở Hàn Quốc, Thủ tướng Chung Hong-won đã từ chức sau một vụ chìm phà, khiến hàng trăm người chết và mất tích.

Năm 2025, ở Việt Nam, Thủ tướng Phạm Chính chỉ đạo xử lý vụ chìm tàu du lịch ở Vịnh Hạ Long: “Điều tra, làm rõ nguyên nhân vụ việc, xử lý nghiêm vi phạm (nếu có)”

Ở tỉnh Quảng Ninh, Sở Công an tỉnh Quảng Ninh có trách nhiệm chính trong việc quản lý an toàn trên Vịnh Hạ Long. Hồi tháng 3, 2025, lực lượng này đã “thực hiện kiểm tra, rà soát đối với tất cả tàu du lịch hoạt động trên Vịnh Hạ Long, Vịnh Bái Tử Long. Trong đó tập trung kiểm tra hồ sơ, giấy tờ của phương tiện theo quy định và tiêu chuẩn, điều kiện an toàn kỹ thuật của phương tiện”. Công an Quảng Ninh biết rõ “bình quân mỗi ngày Vịnh Hạ Long hiện đón khoảng gần một vạn khách tham quan, lưu trú trên Vịnh, dự kiến tăng mạnh vào mùa du lịch hè 2025.” Vì vậy, lực lượng này tuyên bố họ “sẵn sàng các phương án đảm bảo an ninh, an toàn phục vụ khách tham quan, lưu trú trên Vịnh Hạ Long.” Công an Quảng Ninh có trách nhiệm cao như vậy. Vịnh Hạ Long quan trọng đối với tỉnh và đối với cả Việt Nam nên không khó hiểu khi lãnh đạo Ban quản lý vịnh Hạ Long là một sĩ quan công an chuyển sang. Hồi tháng Ba, Công an Quảng Ninh cho biết họ “thực hiện nghiêm việc trực, ứng trực 100% quân số trong những dịp lễ, tết, 2 ngày cuối tuần.”

Vụ tai nạn hôm 20/7/2025 xảy ra vào cuối tuần (chủ nhật), khi lực lượng này đang “thực hiện nghiêm việc trực, ứng trực 100% quân số”.

Và khi tai nạn thương tâm xảy ra hôm 20/7/2025, ông Giám đốc công an tỉnh này nói về vụ tai nạn chìm tàu thương tâm hôm 20/7 như thế ông và lực lượng của ông không chịu trách nhiệm gì. Thậm chí, trách nhiệm của ông chỉ là đi tìm trách nhiệm của người khác để xử lý.

“Ngoài việc xác minh các yếu tố khách quan như thời tiết, nếu phát hiện nguyên nhân chủ quan, vi phạm quy trình vận hành, đăng kiểm, sẽ tiến hành điều tra, xử lý nghiêm minh theo quy định pháp luật.

Có phải lỗi chỉ do “thiếu dữ liệu”?

Sáng 20/7, Thủ tướng Phạm Minh Chính chủ trì phiên họp Ban Chỉ đạo của Chính phủ về phát triển Khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số. Ông nói về vụ lật tàu Vịnh Xanh 58 trên Vịnh Hạ Long ngày 19/7: “nếu có cơ sở dữ liệu thì chúng ta sẽ biết được những hành khách nào đi lại trên tàu, tàu xuất bến giờ nào, ai là chủ tàu, lái tàu, bao nhiêu người, thành phần ra sao…. Từ việc này thấy rõ sơ hở trong công tác quản lý cũng như thấy được tầm quan trọng của chuyển đổi số, cơ sở dữ liệu.”

Vụ chìm tàu du lịch Vịnh Xanh trên Vịnh Hạ Long ngày 19 tháng Bảy năm 2025 , cướp đi sinh mạng của 35 người và khiến 4 người mất tích, là một thảm kịch kinh hoàng.

Đằng sau mất mát này là những câu hỏi lớn, nhức nhối về năng lực quản trị nhà nước, về văn hóa trách nhiệm, và về sự an toàn của người dân.

Đây không đơn thuần là một tai nạn, mà là đỉnh điểm của một chuỗi những sai sót và yếu kém mang tính hệ thống. Những câu hỏi đó vượt xa câu chuyện “cơ sở dữ liệu” mà ông thủ tướng nói tới.

“Lỗ hổng chết người” từ khâu kiểm định kỹ thuật?

Hình ảnh con tàu Vịnh Xanh lật úp giữa biển khơi phơi bày một thực tế đáng báo động: một chiếc tàu du lịch biển với hai tầng cao, đồ sộ nhưng lại có phần đáy phẳng.

Bất kỳ ai có kiến thức sơ đẳng về hàng hải đều hiểu rằng, tàu đi biển cần đáy hình chữ V để xé nước, giữ thăng bằng và chống chọi với sóng gió. Đáy phẳng chỉ phù hợp với tàu chạy trên sông, hồ hoặc những vùng nước lặng.

Việc một con tàu với thiết kế tiềm ẩn rủi ro mất cân bằng cao như vậy lại được cấp phép hoạt động du lịch trên Vịnh Hạ Long đã mười năm, đặt ra một dấu hỏi khổng lồ cho cả hệ thống kiểm định. Vịnh Hạ Long dù là vịnh nhưng vẫn là biển, có thể nổi sóng to, gió lớn bất ngờ.

Phải chăng các quy định về tiêu chuẩn kỹ thuật cho tàu du lịch biển của Việt Nam đang quá lỏng lẻo, hoặc tồn tại những “kẽ hở” cho phép các thiết kế không an toàn được thông qua? Hay Cục Đăng kiểm và các cơ quan chức năng của tỉnh Quảng Ninh đã bỏ qua những nguyên tắc an toàn cơ bản đơn giản vì năng lực kém?

Ba tiếng đồng hồ oan nghiệt và sự chậm trễ của bộ máy cứu hộ

Đây có lẽ là chi tiết gây phẫn nộ nhất trong toàn bộ vụ việc.

Vị trí tàu chìm chỉ cách bờ chỉ vài km, một khoảng cách mà tàu cứu hộ chỉ mất 15 phút để tiếp cận. Vậy tại sao các nạn nhân phải chờ đợi trong tuyệt vọng hơn ba tiếng đồng hồ?

Ba tiếng đồng hồ đó là khoảng thời gian vàng để cứu người. Có một câu chuyện đau lòng là một người đàn ông 40 tuổi đã may mắn thoát ra khỏi còn tàu, cùng bám vào một chiếc ghế gỗ với ba người đàn ông khác, nhưng cuối cùng vì kiệt sức mà phải buông tay.

Sự chậm trễ này không thể được biện minh bằng bất cứ lý do gì, nó cho thấy sự tê liệt và yếu kém trong toàn bộ quy trình ứng phó khẩn cấp. Có hàng loạt câu hỏi mà một chính quyền có trách nhiệm phải tự đặt ra để hỏi mình, hoặc xã hội phải lên tiếng chất vấn những người được trao trách nhiệm bằng tiền thuế của dân: Cơ chế tiếp nhận thông tin tai nạn ở đâu? Tín hiệu cấp cứu đã được phát đi như thế nào? Ai là người tiếp nhận? Tiếp nhận như thế nào, bằng công nghệ gì? Tại sao phải mất quá nhiều thời gian để nhận thông tin tai nạn và ra quyết định cứu hộ? Sự phối hợp giữa các lực lượng ra sao? Biên phòng, cảnh sát biển, trung tâm cứu hộ hàng hải và các tàu thuyền tư nhân đã được huy động và điều phối như thế nào?

Sự chậm trễ này không hẳn do sự lúng túng, cũng không phải do sự đùn đẩy trách nhiệm ngay từ những phút đầu tiên. Bằng chứng là khi nhận được thông tin, lực lượng cứu hộ chỉ mất 15 phút để có mặt tại hiện trường.

Sự chậm trễ này là do cơ chế: thiếu một “nhạc trưởng” chỉ huy, thiếu sự ứng dụng công nghệ, thiếu các quy trình phản ứng kịp thời.

Tỉnh Quảng Ninh cho biết họ nhận được dự báo sẽ có giông lốc bất thường trên Vịnh sau khi tàu Vịnh Xanh đã ra khơi. Họ cho rằng lỗi không do họ, bởi họ nhận thông tin trễ.

Cần phải nói đúng sự thực: Cái họ thiếu không phải là thông tin trễ. Họ đã nhận thông tin kịp thời.

Khi nhận được dự báo trên Vịnh sẽ có giông lốc bất thường, tàu Vịnh Xanh đã ra khơi nhưng vẫn chưa gặp nạn. Trên Vịnh khi đó còn rất nhiều tàu với hàng ngàn du khách. Nhưng không một cơ quan chức năng nào phát cảnh báo đến các tàu đang ở trên Vịnh và yêu cầu họ vào nơi trú ẩn cho đến khi có dự báo thời tiết mới.

Ở tiểu bang Virginia, cũng như hầu hết các tiểu bang ở Hoa Kỳ, học sinh được nghỉ học vào mùa hè, nhưng chỉ cần có dự báo nhiệt độ trong ngày tăng lên, Sở giáo dục các quận trong tiểu bang đều gửi tin nhắn đến từng phụ huynh vào giáo viên, thông báo mọi hoạt động ngoài trời liên quan đến trẻ nhỏ được huỷ bỏ. Phụ huynh có thể vẫn cho con mình ra chời giữa trời nắng nhưng họ phải tự chịu trách nhiệm cá nhân.

Vịnh Hạ Long là một vùng biển thường có giông lốc và có hàng vạn du khách mỗi ngày vào mùa hè. Đó là môi trường có nhiều rủi ro hơn “nắng nóng mùa hè” nhiều lần. Nhưng tại sao không có một quy trình cảnh báo và thực hiện các bước bảo đảm an toàn?

Văn hóa từ chức ở đâu khi trách nhiệm bị đùn đẩy?

Trước một thảm kịch gây chấn động, thái độ của các cơ quan chức năng tỉnh Quảng Ninh lại càng làm dư luận thêm bức xúc.

Thay vì một lời xin lỗi chân thành và nhận trách nhiệm, công chúng lại thấy những nỗ lực bao biện và đùn đẩy.

Lập luận của ông Nguyễn Văn Công, Phó Chủ tịch UBND tỉnh, về việc không sử dụng máy bay trực thăng là một ví dụ điển hình cho sự ngụy biện và thiếu hiểu biết về hoạt động cứu hộ hiện đại.

“Di chuyển mất 15-20 phút”.

Thời gian này tương đương với tàu cứu hộ, nhưng khả năng cứu vớt của trực thăng trong một hiện trường hỗn loạn là vượt trội. Nó có thể tiếp cận nạn nhân từ trên cao bằng tời cứu sinh mà không cần cập mạn, tránh gây nguy hiểm cho những người đang đuối sức.

“Không có điểm đáp”

Đây là lập luận vô lý nhất. Trực thăng cứu hộ, cứu nạn được thiết kế để hoạt động trên biển, trên núi, ở những nơi không có bãi đáp. Chúng dùng tời và các thiết bị chuyên dụng để đưa người lên, không cần hạ cánh.

“Tránh trường hợp phức tạp, nguy hiểm khác”

Sứ mệnh của mọi lực lượng cứu hộ là dấn thân vào vùng nguy hiểm để cứu người. Khác với người dân bình thường, họ phải được trang bị phương tiện kỹ thuật, được huấn luyện kĩ năng thành thục và hoạt động chuyên nghiệp. Tình thế lúc đó đã là “ngàn cân treo sợi tóc”. Nỗi sợ về một “rủi ro phức tạp” không thể lớn hơn sự thật là người dân đang chết dần. Lập luận này cho thấy một tư duy quản lý sợ trách nhiệm.

Lời giải thích này không chỉ cho thấy sự yếu kém về chuyên môn mà còn là sự thiếu tôn trọng đối với sinh mạng người dân và sự hiểu biết cao của công chúng.

Cải tổ toàn diện: Xây dựng một hệ thống quản trị rủi ro và cứu hộ hiệu quả

Vụ chìm tàu Vịnh Xanh không phải là câu chuyện về một cơn bão hay một tai nạn bất khả kháng.

Đây là câu chuyện về những con tàu tuy được cấp phép ra khơi nhưng lại không được thiết kế phù hợp với môi trường biển, về một bộ máy cứu hộ phản ứng chậm chạp do quy trình truyền tin quá lạc hậu, và về một nền quản trị mà ở đó, lời bao biện cho sự yếu kém được đặt cao hơn trách nhiệm và sinh mạng con người.

Có 39 con người mất đi. Điều đó đòi hỏi chính quyền và xã hội phải thay đổi cách họ làm việc cùng nhau. Không thể bao biện như vậy.

Nó đòi hỏi một cuộc cải tổ toàn diện về quy chuẩn an toàn du lịch hàng hải, một sự tái cấu trúc triệt để cơ chế cứu hộ, cứu nạn theo hướng chuyên nghiệp, nhanh nhạy và hiệu quả.

Quan trọng hơn cả, nó đòi hỏi một văn hóa trách nhiệm thực sự, nơi những người đứng đầu dám cúi đầu nhận lỗi và từ chức khi thảm kịch xảy ra dưới sự quản lý của mình. Nếu không, những thảm kịch tương tự Vịnh Xanh sẽ vẫn còn là nỗi ám ảnh treo lơ lửng trên sự an toàn của mỗi người dân.

Giông lốc bất thường vào mùa hè là một “đặc sản” của thời tiết miền Bắc và Vịnh Hạ Long. Đây không phải là một hiện tượng bất ngờ, mà là một rủi ro đã được biết trước. Người ta không thể biết chính xác có một cơ lốc nổi lên tại điểm điểm và thời gian cụ thể nào, nhưng người ta biết đó không phải là hiện tượng hiếm gặp. Một nhà quan sát chia sẻ với RFA từ Hà Nội:

“Trách nhiệm của chính quyền không phải là kinh ngạc khi nó xảy ra, mà là phải lường trước và chuẩn bị sẵn sàng cho kịch bản xấu nhất. Vậy mức độ chuẩn bị của các cơ quan chức năng tỉnh Quảng Ninh ở mức nào? Câu trả lời phơi bày qua thảm kịch là: Không thể chấp nhận được.”

Việc chính quyền tỉnh Quảng Ninh nhấn mạnh “tàu cứu hộ chỉ mất 15 phút để tiếp cận hiện trường” vô tình lại càng tô đậm sự vô lý và tắc trách của khoảng thời gian chờ đợi 3 tiếng đồng hồ trước đó.

Nó chứng tỏ vấn đề không nằm ở phương tiện hay khoảng cách, mà nằm ở con người và quy trình vận hành bộ máy.

Thảm kịch Vịnh Xanh bắt buộc chúng ta phải nhìn thẳng vào sự thật và xây dựng lại một hệ thống quản trị mới, vì sinh mạng con người. Một hệ thống như vậy cần được cải tiến đồng bộ trên ba phương diện:

Thứ nhất, về phương tiện kỹ thuật và công nghệ, tất cả tàu du lịch phải được trang bị hệ thống định vị (GPS/AIS) có độ tin cậy cao, truyền tín hiệu theo thời gian thực về một trung tâm giám sát duy nhất. Hệ thống phải tự động cảnh báo ngay lập tức khi tàu đi chệch luồng, mất tín hiệu, hoặc khi có nút bấm báo động khẩn cấp (panic button) được kích hoạt.

Ngoài ra, Việt Nam cần đầu tư phương tiện cứu hộ hiện đại: các tàu cứu hộ tốc độ cao, có khả năng hoạt động tốt trong thời tiết xấu. Bắt buộc phải có sự tham gia của máy bay trực thăng chuyên dụng cho cứu hộ biển, được trang bị tời và các thiết bị y tế, sẵn sàng cất cánh trong thời gian ngắn nhất.

Bên cạnh đó, Việt Nam cần sử dụng drone (thiết bị bay không người lái) để nhanh chóng khảo sát hiện trường, xác định vị trí nạn nhân và truyền hình ảnh trực tiếp về trung tâm chỉ huy.

Thứ hai, về lực lượng và quy trình, Việt Nam cần lực lượng phản ứng nhanh chuyên nghiệp: một đội cứu hộ, cứu nạn được đào tạo bài bản, có kỹ năng và được thực tập, diễn tập thường xuyên trong các tình huống giả định, thay vì phụ thuộc vào sự huy động tạm thời từ nhiều lực lượng khác nhau như hiện nay.

Thứ ba, một quy trình vận hành tiêu chuẩn (Standard Operating Procedures). Việt Nam cần xây dựng một quy trình phản ứng khẩn cấp rõ ràng, phân định rạch ròi vai trò và trách nhiệm của từng cơ quan (Biên phòng, Cảng vụ, Trung tâm tìm kiếm cứu nạn...). Quy trình này phải xác định rõ: Ai là tổng chỉ huy? Khả năng kích hoạt báo động nhanh nhất, tổ chức theo nguyên tắc “Hành động trước, báo cáo sau” khi nhận được tín hiệu cho thấy có tình huống bất thường phát sinh.

Tuy vậy, một nhà nghiên cứu ở Hà Nội chia sẻ với RFA rằng những cải tiến kỹ thuật và quy trình như ở các nước phát triển sẽ trở nên vô nghĩa nếu không có “một cuộc cách mạng về tư duy và văn hóa trách nhiệm.” Bà nói:

“Tôi không dám đòi ông thủ tướng Việt Nam từ chức như thủ tướng bên Hàn. Chuyện đó nghe nó xa xôi như chuyện cổ tích ở xứ này. Nhưng tại sao không thể làm như vậy với chính quyền địa phương? Khi một thảm kịch nghiêm trọng xảy ra do lỗi hệ thống, người đứng đầu cao nhất của chính quyền địa phương và các sở, ngành liên quan phải đứng ra nhận trách nhiệm, xin lỗi công chúng và sẵn sàng từ chức. Đó là thước đo của một nền quản trị văn minh và thực sự vì nhân dân phục vụ.

Thảm kịch Vịnh Xanh phải là hồi chuông cảnh tỉnh cuối cùng. Đã đến lúc phải hành động quyết liệt để những chuyến du ngoạn trên vịnh di sản không còn là những cuộc đánh cược với tử thần. An toàn của người dân phải là ưu tiên không thể đánh đổi.”

Vinspeed của ông Phạm Nhật Vượng đăng tuyển hàng loạt vị trí nhân sự cấp cao trên trang Vietnamwork, một trang chuyên về tuyển dụng nhân sự ở Việt Nam. Báo chí nhà nước cũng đồng loạt quảng cáo cho bước đi này của ông Vượng.

Các vị trí ông Vượng thông báo tuyển dụng bao gồm cố vấn pháp lý cấp cao, quản lý dự án đường sắt, giám đốc quản lý tài chính, kỹ sư BIM cấp cao (building information modeling, tức quản lý mô hình thông tin xây dựng), trưởng phòng quản lý BIM, chuyên gia về chuyển giao công nghệ, kỹ sư hầm cầu… và nhiều vị trí khác.

Việc ông Vượng tuyển nhân sự cho Vinspeed diễn ra trong bối cảnh Thủ tướng Phạm Minh Chính ra chỉ thị Hà Nội cấm xe máy xăng trong vành đai 1 từ tháng 7 năm 2026, và ngay lập tức cổ phiếu VIC của ông Vượng tăng kịch trần, giúp tài sản ông này lập đỉnh 12 tỷ đô la.

Báo chí nhà nước dọn đường cho ông Vượng

Hiện chưa thể tìm thấy bất kỳ thông tin nào liên quan đến việc chính phủ trung ương và chính quyền địa phương (Tp. HCM) phê duyệt cho Vinspeed của Phạm Nhật Vượng làm dự án đường sắt nối trung tâm thành phố với Cần Giờ, nơi ông Vượng đang làm dự án bất động sản được cho là lên tới hàng chục tỉ đô la.

Thông tin gần nhất là ông này được Sở Xây dựng Tp. HCM cấp phép khoan thăm dò địa chất để phục vụ cho “dự án metro nối trung tâm Tp. HCM với Cần Giờ”. Nhưng chưa rõ Vinspeed có được cấp phép làm dự án đường sắt này hay không.

Tuy nhiên, hàng loạt tờ báo nhà nước đã quảng cáo cho ông Vượng, đăng tin như thể dự án này đã được phê duyệt và ông Vượng đã được cho phép làm.

Vingroup đẩy nhanh tiến độ, có thể khởi công đường sắt Cần Giờ đầu năm 2026 (Tuổi trẻ). Vingroup có thể khởi công tuyến Metro hơn 4 tỉ USD nối Quận 7 - Cần Giờ đầu năm 2026 (Lao động), VinSpeed của tỷ phú Vượng tuyển người cho 2 dự án đường sắt cao tốc (Dân trí) Vingroup có thể khởi công Metro Cần Giờ vào đầu năm sau (VNexpress). Tuyến Metro 4 tỷ USD nối Cần Giờ với trung tâm TP.HCM có thể khởi công đầu 2026 (CafeF) Vinspeed tuyển quân làm đường sắt cao tốc TPHCM - Cần Giờ và Hà Nội - Quảng Ninh (Vietnamnet). VinSpeed tuyển nhân lực cho đường sắt tốc độ cao trung tâm TP.HCM - Cần Giờ và Hà Nội - Quảng Ninh (Tuổi trẻ). Vinspeed tuyển dụng nhân sự xây dựng đường sắt Hồ Chí Minh - Cần Giờ (Dân trí). Vingroup có thể khởi công tuyến Metro Cần Giờ vào đầu năm 2026 (Doanh nhân Sài Gòn). Tuyến metro 4 tỷ USD đi Cần Giờ sẽ khởi công đầu năm 2026 (Dân Việt). Tuyến metro đi Cần Giờ có thể khởi công đầu năm 2026 (Pháp luật).

Chúng ta thấy gì trong một loạt bản tin giống nhau trên một loạt báo chí nhà nước? Dự án đường sắt nối trung tâm Tp. HCM và Cần Giờ, nơi ông Vượng đang làm một dự án bất động sản khu đô thị lấn biển với diện tích 2.870 ha, được đăng tin như thể đã được phê duyệt, cấp phép triển khai.

Tuy nhiên, sự mơ hồ trong các đưa tin này chưa phải là câu chuyện cuối cùng. Câu chuyện quan trọng hơn là ai sẽ chi tiền cho dự án 4 tỷ đô la này.

Ngôn ngữ mơ hồ: ai bỏ tiền cho dự án này?

CafeF đưa tin ông Trần Quang Lâm, quyền Giám đốc Sở Xây dựng TpHCM cho biết Vingroup đang lập hồ sơ đề xuất đầu tư dự án đường sắt nối trung tâm thành phố với Cần Giờ, nơi ông Vượng đang làm dự án bất động sản hơn chục tỉ đô la, theo hình thức đối tác công – tư (PPP). Theo ông lãnh đạo Sở Xây dựng, dự án “không sử dụng ngân sách Nhà nước”, mà “sẽ sử dụng vốn tự có của doanh nghiệp và huy động thêm từ các nguồn hợp pháp khác.” Nếu mọi việc diễn ra thuận lợi thì tuyến Metro này có thể được khởi công vào đầu năm 2026.

Theo Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư, đối tác công tư là hình thức đầu tư được thực hiện trên cơ sở cơ quan nhà nước tư nhân hợp tác để thực hiện, quản lý, vận hành những dự án phát triển hạ tầng và cung cấp dịch vụ công. Nhà nước thiết lập các tiêu chuẩn về dịch vụ, còn phía tư nhân cung cấp dịch vụ đó và nhận thanh toán bằng nhiều hình thức.

Nói cách khác, có nhiều mô hình hợp tác công tư khác nhau, nhưng không loại trừ khả năng mô hình hợp tác công tư trong đó tư nhân huy động vốn để thực hiện công trình và được nhà nước thanh toán bằng nhiều cách khác nhau. Với cách làm này, nhà nước không đầu tư ngân sách trực tiếp để làm nhưng tiền ngân sách vẫn có khả năng chảy vào túi tư nhân, bên thi công dự án đó.

Vingroup của ông Phạm Nhật Vượng đã đề xuất được xây dựng tuyến đường sắt nối trung tâm Tp HCM với Cần Giờ, nơi ông đang làm dự án bất động sản hơn chục tỉ đô la, và được Tp. HCM chấp thuận cho nghiên cứu, lập hồ sơ, đề xuất dự án theo phương thức đối tác công tư (PPP).

Theo quyết định nói tên, Vingroup chịu trách nhiệm kinh phí nghiên cứu, lập hồ sơ, đề xuất dự án. Chi phí nghiên cứu này không sử dụng ngân sách TP. HCM.

Như vậy, câu hỏi nguồn tiền cuối cùng thực chất rót cho dự án này có phải đến từ ông Vượng hay thực chất đến từ ngân sách vẫn còn được để ngỏ. Nếu xét từ các nguyên tắc khác nhau của đầu tư theo mô hình hợp tác công tư, tuyên bố của ông Vượng rằng sẽ huy động vốn để làm tuyến đường sắt này thực chất vẫn không loại trừ khả năng tiền ngân sách sẽ đi vòng vèo để rót cho dự án.

“Khả năng ấy vẫn có thể xảy ra, dù chưa ai biết cao hay thấp. Cái đó tùy thuộc và ý chí chính trị của lãnh đạo địa phương và trung ương. Dẫu sao theo tôi, nhà nước cần rõ ràng trong chuyện này. Nhất định một tuyến đường sắt đem lại lợi ích to lớn cho dự án bất động sản của ông Vượng không thể được bảo đảm bằng ngân sách nhà nước. Ngay cả khi nhà nước chỉ bảo lãnh các khoản vay của ông Vượng để làm tuyến đường sắt này thì cũng không thể chấp nhận được về mặt quản trị. Tiền thuế của dân có hạn, không thể đánh đổi chi phí cơ hội của dân để phục vụ cho ông Vượng tỉ phú ấy.” Đó là chia sẻ của một nhà nghiên cứu ở Tp. HCM với RFA trong điều kiện ẩn danh.

Khả năng khác là ông Vượng vay tiền và được nhà nước bảo lãnh khoản vay. Nếu ông không trả được, người bảo lãnh sẽ phải trả. Nhìn vào nợ nần của Vingroup, vào tài sản thực chất là số cổ phiếu quy đổi của ông Vượng, chúng ta thấy Vingroup không có sẵn tiền để làm hai tuyến đường sắt cùng lúc. Họ cũng không có bất kỳ năng lực công nghệ nào để làm điều đó.

Những lo lắng nêu trên không phải là thừa. Đặt ra vấn đề này ở thời điểm dự án còn chưa được phê duyệt cũng phải là quá sớm.

Bởi lẽ đã có nhiều dự án hạ tầng giao thông tương tự như vậy xảy ra ở Việt Nam. Đó là những dự án hạ tầng giao thông giúp biến những vùng đất hoang thành đất vàng, có giá trị bất động sản lớn.

Những dự án hạ tầng giao thông đó cần đến cả chục ngàn tỷ đồng từ ngân sách.

Nó cũng được tuyên bố là đầu tư theo mô hình hợp tác công tư, giống như dự án tuyến đường sắt nối trung tâm TpHCM với Cần Giờ, nơi ông Vượng làm dự án bất động sản. Nhưng cuối cùng, thực chất tiền đầu tư là tiền ngân sách.

Rốt cục, hàng chục ngàn tỉ đồng bỏ ra, giúp giá trị bất động sản của ông Vượng tăng vọt.

Dự án cảng Đình Vũ Cát Hải ở Hải Phòng nhiều năm trước là một ví dụ điển hình.

Vingroup và cảng Đình Vũ Cát Hải

“Cảng Lạch Huyện: Từ bờ kè hoang sơ đến cảng nước sâu lớn nhất miền Bắc” Đó là một bài viết trên website Bộ Giao thông Vận tải.

Ngày 2/9/2017, Hải Phòng khánh thành cầu vượt biển dài nhất Việt Nam, nối Hải Phòng với đảo Cát Hải. Đó là cây cầu vượt biển Đình Vũ – Cát Hải (có tên khác là Tân Vũ - Lạch Huyện,) dài 5,44km. Chi phí xây cầu gần 12 ngàn tỉ đồng, vay từ vốn ODA Nhật Bản. Ba ngày sau, truyền thông nhà nước cho biết Vingroup đã xây dựng các khu bất động sản và nhà máy xe hơn Vinfast trên hòn đảo này và nhận được rất nhiều ưu đãi.

Điều cần lưu ý ở đây: nhà máy xe hơi của Vinfast xây dựng năm 2017 là nhà máy lắp ráp xe xăng. Năm 2022, Vinfast bỏ xe xăng, chuyển sang xe điện. Ở đây có rất nhiều câu hỏi cần được báo chí điều tra: Khách hàng đã mua và sử dụng xe xăng của Vinfast những năm trước đó đã được chăm sóc hậu mãi ra sao? Vinfast đã làm gì với Nhà máy sản xuất xe xăng này khi không còn sản xuất xe xăng nữa? Ông Vượng có bán nó cho ai không? Những ưu đãi to lớn của nhà nước đối với nhà máy này rốt cục đi về đâu?

Nhà nước bỏ ra gần 12 ngàn tỉ xây hạ tầng để biến những “bờ kè hoang sơ” thành đất vàng, bên cạnh cảng biển còn có những dự án bất động sản của ông Vượng. Ông Vượng làm bất động sản ở đó còn tiếp tục được ưu đãi.

Câu hỏi đặt ra là tại sao nhà nước đầu tư ngân sách to lớn để ưu đãi cho bất động sản của ông Vượng như vậy?

Nay, tuyến đường sắt nối trung tâm Tp. HCM và Cần Giờ có vai trò tương tự như cây cầu 12 ngàn tỉ Tân Vũ - Lạch Huyện ở Hải Phòng hay không?

Ai cũng biết tuyến đường sắt này sẽ giúp dự án bất động sản của ông Vượng ở Cần Giờ tăng giá trị. Nó phá vỡ thế cô lập của dự án bất động sản 10 tỷ đô la đó.

Tuyến đường sắt này được cho là sẽ thực hiện theo mô hình đối tác công tư. Nhiều câu hỏi vẫn chưa được làm rõ nhưng báo chí nhà nước đã đưa tin như thể mọi thứ đã an bài: hợp tác công tư nhưng bao nhiều tiền thực chất sẽ do nhà nước bỏ ra? Cây cầu 12 ngàn tỷ Tân Vũ - Lạch Huyện cũng vậy. Nó là dự án đầu tiên được đầu tư theo hình thức PPP (Hợp tác công-tư) giữa Việt Nam-Nhật Bản nhưng thực chất người trả chi phí cuối cùng là người dân Việt Nam.

Tiền xây đường sắt sẽ chảy vào túi ai: Vinfast hay Trung Quốc?

Chưa ai biết, nhưng không loại trừ khả năng đó sẽ là Trung Quốc.

Ngày 24/5/2015, Thủ tướng Phạm Minh Chính ra Thông báo 260/TB-VPCP, về kết quả cuộc họp đánh giá hai dự án đường sắt cao tốc là tuyến đường sắt Lào Cao – Hà Nội – Hải Phòng và tuyến đường sắt cao tốc trục Bắc – Nam.

Trong văn bản này, chính phủ Việt Nam nói như sau về “Tổ tư vấn từ Trung Quốc”: “Phát huy tình đoàn kết, hữu nghị giữa hai Đảng, hai Nhà nước và nhân dân hai nước Việt Nam - Trung Quốc, việc nghiên cứu có Tổ tư vấn của Trung Quốc để hỗ trợ Việt Nam trong quá trình triển khai các dự án đường sắt (tổ chức thực hiện, đào tạo nhân lực, phát triển công nghệ...) là rất cần thiết.”

Thủ tướng Phạm Minh Chính cũng chỉ đạo về dự án đường sắt cao tốc trên trục Bắc – Nam “do Vinspeed thực hiện” như sau: Bộ Xây dựng, Bộ Tài chính, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam và các cơ quan liên quan khẩn trương thực hiện ý kiến chỉ đạo của Phó Thủ tướng Chính phủ Trần Hồng Hà tại Thông báo 230/TB-VPCP ngày 15 tháng 5 năm 2025; quá trình thực hiện bám sát các Nghị quyết của Bộ Chính trị, Quốc hội, Chính phủ (Nghị quyết 68-NQ/TW ngày 04 tháng 5 năm 2025 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân; Nghị quyết 198/2025/QH15 ngày 17 tháng 5 năm 2025 của Quốc hội và Nghị quyết 139/NQ-CP ngày 17 tháng 5 năm 2025). Yêu cầu các bộ, ngành theo chức năng, nhiệm vụ sớm có ý kiến về đề xuất của Công ty VinSpeed theo đề nghị của Bộ Xây dựng, gửi Bộ Xây dựng trong ngày 24 tháng 5 năm 2025 tổng hợp báo cáo Chính phủ.

Nói cách khác, tổng hợp các thông tin trên, chúng ta biết rằng sẽ có “Tổ tư vấn từ Trung Quốc hỗ trợ Vinspeed” trong các dự án đường sắt, bao gồm cả dự án đường sắt cao tốc Bắc – Nam và các tuyến đường khác.

Nhìn vào năng lực công nghệ của Vinspeed hiện nay, một công ty mới thành lập được vài tháng và bây giờ mới tuyển kĩ sư, chúng ta có thể tin ông Vượng nắm được công nghệ để làm tuyến đường sắt này không? Không.

Vậy ông Vượng sẽ làm đường sắt bằng cách nào?

Như RFA đã chỉ ra, khi làm xe hơi Vinfast, ông Vượng mua của Trung Quốc gần như mọi thứ, từ thiết kế đến linh kiện, phụ tùng, tư vấn. Câu hỏi cần đặt ra với Vin là liệu họ có tiếp tục làm đường sắt giống như đã làm xe hơi? Vinspeed là chủ đầu tư, thậm chí có thể đứng tên thi công, nhưng liệu có thể xảy ra khả năng người làm thực sự là Trung Quốc và tiền chảy về túi Trung Quốc hay không? Nếu điều đó lại xảy ra thì liệu Việt Nam có học được công nghệ gì, có thể “hiện đại hóa, công nghiệp hóa” từ cách làm “bỏ tiền ra đi mua” này không?

Trao đổi với RFA, ông Hồ Như Ý, nhà nghiên cứu độc lập về Trung Quốc ở Ba Lan, nhận xét:

“Nếu Việt Nam có quyết tâm, biết cách tổ chức tốt, họ có thể đã làm chủ được công nghệ đường sắt thường từ lâu rồi. Công nghệ đường sắt thường là công nghệ cũ, chẳng phải “công nghệ cao” gì cả, dù bây giờ nó được tích hợp nhiều ứng dụng mới của công nghệ cao. Nhưng ngành giao thông Việt Nam chỉ lo ngăn sông cấm chợ thu phí ăn tiền, 40 năm sau đổi mới 1986 thì vẫn là con số không. Muốn có đường sắt thật nhanh thì chỉ còn cách đi mua chứ không làm được. Còn Việt Nam sẽ tiếp tục đi mua những công nghệ không có gì khó này đến bao giờ thì không ai biết. Nhưng chúng ta có thể biết chắc chắn rằng thị trường đường sắt Việt Nam đủ lớn để đầu tư làm chủ công nghệ đường sắt.”

Ông Phạm Viết Công, 68 tuổi, ở xã Đồng Lộc, tỉnh Hà Tĩnh vừa mới bị công an địa phương bắt giam dưới tội danh “lợi dụng các quyền tự do dân chủ”, vì sử dụng mạng xã hội để tố cáo quan chức địa phương.

Theo thông tin từ phía công an, ông Công đã đứng đơn thay cho các hộ dân có đất thuộc diện giải tỏa để phục vụ dự án đường cao tốc Bắc Nam để "gửi đơn khiếu nại, tố cáo, đòi bồi thường, hỗ trợ trong quá trình triển khai dự án".

Ngoài ra ông Công cũng bị cáo buộc sử dụng tài khoản Facebook có tên ‘Cong Pham’ để "đăng tải các bài viết có nội dung vu khống, xúc phạm uy tín, bôi nhọ danh dự của các tổ chức Đảng, chính quyền và các đồng chí lãnh đạo các cấp".

Tài khoản Facebook trên hiện vẫn có thể truy cập được, trong đó, vẫn còn tồn tại các nội dung tố cáo nhắm đến lãnh đạo phương.

Trong một bài đăng vào ngày 5 tháng 6, tài khoản này cáo buộc chủ tịch thị trấn Đồng Lộc và chủ tịch huyện Can Lộc (cũ) là "lũ lừa đảo ăn cướp của dân", ngoài ra, bài đăng còn cáo buộc Bí thư Tỉnh Hà Tĩnh, ông Nguyễn Duy Lâm “bao che cho lũ ăn cướp”.

Về vấn đề khiếu nại, tố cáo liên quan đến giải phóng mặt bằng, tài khoản Cong Pham đã đăng tải nhiều nội dung cáo buộc lãnh đạo địa phương “cướp tiền đến bù đất nông nghiệp” của người dân địa phương.

Những bài đăng trên tài khoản Facebook này bị phía công an kết luận là đã “thu hút nhiều lượt xem, chia sẻ, bình luận” và “gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến tình hình an ninh trật tự tại địa phương.”

Tội ‘lợi dụng các quyền tự do dân chủ’ được quy định trong điều 331 của Bộ luật Hình sự. Người bị kết tội theo điều luật này phải đối diện với mức án tù lên đến 7 năm.

Các tổ chức nhân quyền quốc tế thường xuyên chỉ trích việc áp dụng điều luật này.

Ngày 1 tháng 4 năm 2025, tổ chức Theo dõi Nhân quyền đã công bố một bản báo cáo, trong đó cáo buộc nhà nước Việt Nam đã “lạm dụng” điều 331 để “bịt miệng những nhà bất đồng chính kiến và cả những người dân bình thường”.

Ngày 12 tháng Bảy, 2025, Thủ tướng Phạm Minh Chính ra Chỉ thị 20/CT-TTg năm 2025, theo đó Hà Nội sẽ cấm xe máy xăng chạy bên trong đường Vành đai 1 từ 1/7/2026, tiếp đến, từ năm 2028 xe hơi chạy xăng trong vùng 1 và 2 sẽ bị “hạn chế.”

Một quyết định ảnh hưởng không chỉ đến sinh kế của hơn 4 triệu dân nội đô trong vùng vành dai 1 mà còn ảnh hưởng lớn đến nền kinh tế được quyết định “gọn lẹ” chỉ bằng một chỉ thị.

Đó là “đánh úp dân”, giống như du kích “của mấy ổng” thời chiến thôi. Một nhà giảng viên đại học ở Tp. HCM bày tỏ với RFA với điều kiện ẩn danh.

Sự hoang mang của người dân được thể hiện rõ ràng trên mạng xã hội. “Đánh úp dân” không phải là nhận xét của riêng một người.

Ông Chính phủ nhận đánh giá đó. Theo ông, người dân không bất ngờ. Bởi vì trước đây chính quyền đã ra nhiều “văn bản” liên quan rồi.

Nhưng, “ra” một vài văn bản, rất dễ dàng vì chỉ cần kí rồi đóng dấu, có phải là cách để người dân không bất ngờ hay không?

Không. Để người dân không bất ngờ, nhà nước với tư cách là bên quản trị tiền thuế chung của dân, phải chuẩn bị về hạ tầng, công nghệ, tri thức, cơ cấu kinh tế, năng lượng (điện), quy hoạch giao thông công cộng, quy hoạch trường học, bệnh viện, khu văn phòng, khu dân cư. Người dân sẽ không bất ngờ khi được chuẩn bị đầy đủ về phương tiện, cơ chế, chứ không phải bởi một hai chữ kí của người cầm quyền.

Nhưng đó chưa phải là vấn đề cuối cùng.

Đằng sau chỉ thị của Thủ tướng Phạm Minh Chính, có dấu hiệu rõ ràng của việc phục vụ cho lợi ích của một doanh nhân: ông Phạm Nhật Vượng. Và nhìn vào năng lực công nghệ của ông Vượng, chỉ có thể khẳng định rằng bên hưởng lợi lớn hơn, đằng sau đó, là các doanh nghiệp sản xuất xe máy điện Trung Quốc.

“Rất mong thủ tướng xem xét toàn diện lại chỉ thị này.” Đó là ý kiến của một nhà nghiên cứu chính sách ở Hà Nội.

Quyết định đột ngột khó hiểu

Phạm vi vành đai 1 ở Hà Nội tuy không lớn so với diện tích của toàn thủ đô nhưng là khu vực có mật độ dân cư đông đúc nhất, đường phố chật hẹp, nhiều ngõ nhỏ, do có lịch sử lâu đời. Chính quyền biết rõ khu vực này hiện có hơn 450 ngàn xe gắn máy.

Chỉ thị cấm xe xăng của thủ tuớng trong vùng vành đai 1 này cũng cho thấy thủ tướng và những người giúp việc của mình biết rõ nhà nước cần làm gì để giảm thiểu xe xăng trong khu vực nội đô có lịch sử lâu đời, nhiều lớp kiến trúc chồng lên nhau theo nhiều giai đoạn lịch sử. Đó là phát triển phương tiện công cộng, từ xe buýt điện, metro điện, taxi điện.

Tokyo, London, Bắc Kinh, Paris, những thủ đô cổ xưa đều làm như vậy. Ai cũng biết, ở Bắc Kinh, khi mạng lưới giao thông công cộng phủ khắp các vị trí, kết hợp đồng bộ giữa tàu điện và xe buýt, thành phố này xuất hiện đến 9 triệu chiếc xe đạp. Người dân bỏ xe xăng, đi xe đạp đến các nhà ga và trạm xe buýt để đi làm.

Ở Việt Nam, Chỉ thị của Thủ tuớng hứa là sẽ phát triển những phương tiện công cộng ấy trong tương lai.

Vấn đề chỉ là khi cái tương lai ấy chưa kịp đến thì người dân phải bỏ xe xăng chuyển sang xe điện trước.

Phạm Nhật Vượng: người hưởng lợi chủ yếu của chính sách cấm xe xăng

Tại sao họ quyết định vội vã đến như vậy? Tại sao phải làm cái điều mà chính họ cũng biết sai? Một nhà nghiên cứu làm việc cho nhà nước ở Hà Nội trả lời RFA “Tôi không biết. Không ai có câu trả lời cho điều này, trừ chính những người soạn văn bản ấy, kí văn bản ấy. Tuy nhiên, báo chí có thể tìm hiểu xe ai được lợi khi những chính sách như vậy được tung ra.”

Rà soát lại toàn bộ nền sản xuất của Việt Nam, RFA chỉ có một câu trả lời: Đó là ông Phạm Nhật Vượng. Bên cạnh ông Vượng sẽ là một vài đối tác của ông ta, như FPT, Vietel, hệ sinh thái sản xuất xe máy điện của Trung Quốc và một vài công ty nhập khẩu, phân phối xe máy điện Trung Quốc.

Ông Vượng không phải là nhà “sản xuất” xe máy điện duy nhất ở Việt Nam hiện nay nhưng là nhà “sản xuất” lớn nhất.

Bên cạnh ông Vượng, có nhiều công ty Việt Nam đang lắp ráp, nhập khẩu và phân phối xe điện Trung Quốc như Tasco, TMT Motors. Tasco đang lắp ráp, nhập khẩu và bán xe điện của hãng Geely của Trung Quốc. TMT Motors đang lắp ráp và bán xe điện của Wuling Automobile, cũng của Trung Quốc.

Khác với Tasco, TMT Motors, cung cấp sản phẩm mang thương hiệu Trung Quốc, như RFA đã nói rõ trong một số phóng sự điều tra, ông Vượng thuê Trung Quốc thiết kế xe, mua linh kiện Trung Quốc về lắp ráp theo mẫu Trung Quốc thiết kế và bán ra thị truờng với thương hiệu Vinfast của Việt Nam, tiếp thị lòng tự hào dân tộc và lòng ái quốc. Ông Vượng càng bán được nhiều xe Vinfast, các doanh nghiệp Trung Quốc càng được vỗ béo.

Trao đổi với RFA trong điều kiện ẩn danh, một nhà nghiên cứu làm việc cho nhà nước ở Hà Nội nói rằng bà dự đoán mã chứng khoán VIC của ông Vượng sẽ tăng sau chỉ thị của thủ tướng. Ngoài mã VIC của ông Vượng, nhà nghiên cứu này cho rằng những đối tác của ông Vượng như FPT, thoả thuận với Vingroup về hợp tác phần mềm, hay Vietel thoả thụân với Vingroup về một số linh kiện, phần mềm, cũng sẽ được lợi “ăn theo”. Các nhà thầu nhập khẩu và lắp ráp trạm sạc cũng sẽ đuợc chia miếng bánh béo bở này.

Theo truyền thông trong nước, năm 2024 VinFast chỉ bán được 70.977 xe máy, xe đạp điện.

Trong khi đó, năm 2024, người Việt mua hơn 2,6 triệu xe máy. Con số hơn 70 ngàn xe của ông Vượng là con số quá nhỏ bé, chỉ khoảng 2,5 phần trăm.

Nay Hà Nội bắt buộc hơn 450 ngàn chiếc xe máy trong vùng vành đai 1 phải bị bán đi, ra ngoài vành đai, và thay thế bằng xe điện. Không rõ ông Vượng sẽ bán đuợc bao nhiêu xe máy trong số đó? Trao đổi với RFA, một nhà nghiên cứu Việt Nam so sánh:

“Mấy năm trước thì bắt dân ngoáy mũi trong đại dịch Covid 19 để cho Việt Á bán mấy chục triệu test kit. Việt Á cũng nhập khẩu test kit Trung Quốc về dán nhãn mình để bán chứ “xưởng sản xuất” của nó chỉ có chục nhân viên. Bây giờ bắt dân bỏ xe xăng đi xe máy điện để nhân danh môi trường. Lại cũng xe máy điện Trung Quốc tràn ngập. Nói chung là doanh nghiệp Việt Nam chỉ giỏi làm chính sách, làm môi giới cho Trung Quốc bán xe.”

Theo nhà nghiên cứu này, điều đó cũng khó tránh vì ảnh hưởng của Trung Quốc lên nền kinh tế Việt Nam rất lớn và “chúng ta chỉ xuôi theo thôi chứ có biết cách làm gì khác đâu.”

Thực vậy, chính phủ và Hà Nội phối hợp khá nhịp nhàng. Chính phủ thì ra chỉ thị cấm xe xăng trong vành đai 1, Hà Nội thì ra chỉ thị sẽ tăng lệ phí trước bạ, lệ phí đăng kí, cấp biển số và giá trông giữ xe đối với xe xăng trong toàn địa bàn thành phố. Vinfast của ông Vượng thì tổ chức chiến dịch đổi xe xăng lấy xe điện Vin trong cùng dịp này. Thực chất, trong chiến dịch truyền thông này, người dân mua xe điện của ông Vượng với giá “ưu đãi” nhưng phải tự bán xe xăng chứ ông Vượng không nhận xe xăng về.

“Cố tình dở hơi” để tạo cơ hội cho Vin và xe Trung Quốc?

Phó chủ tịch UBND TP Hà Nội Dương Đức Tuấn công bố “giải pháp hỗ trợ" người dân chuyển đổi xe khi Hà Nội cấm xe máy chạy xăng đi vào đường vành đai 1 từ tháng 7-2026.

Bản chất của chính sách hỗ trợ này là lấy tiền thuế của dân Việt Nam để vỗ béo cho ông Vượng và các doanh nghiệp cung cấp xe máy điện của Trung Quốc. Đó là nhận xét của một nhà nghiên cứu làm cho nhà nước ở Việt Nam.

Theo bà, hai từ “Phạm Nhật Vượng” và “Trung Quốc” chưa bao giờ xuất hiện trong các văn bản chính sách và phát ngôn chính sách liên quan đến lệnh cấm xe xăng trong vùng vành đai 1. Tuy nhiên, nhìn vào nền sản xuất què quặt của Việt Nam, nhìn vào hệ sinh thái sản xuất xe máy điện hoàn toàn là con số đ tròn trĩnh của Việt Nam, nhìn vào hệ sinh thái sản xuất xe máy điện của siêu cường giàu số 2 thế giới, nhìn vào mối quan hệ giữa doanh nghiệp Việt và họ, thì tất yếu điều đó sẽ xảy ra. Bà gọi đó là “nhà nghèo vác tiền đi nuôi nhà giàu, tài trợ cho nhà giàu”.

Phó chủ tịch Hà Nội lặp lại những nội dung quan trọng trong chỉ thị của Thủ tướng Phạm Minh Chính. “Đồng hành với việc này, TP sẽ tăng cường hệ thống vận tải hành khách công cộng, xe buýt nhanh, taxi, trung chuyển đa phương thức theo đúng chỉ đạo của Thủ tướng. Ngoài ra, chúng tôi sẽ tập trung phát triển hệ thống đường sắt đô thị, một phương tiện hiện đại sạch, xanh”

Câu hỏi vẫn còn nguyên vẹn đó: chính quyền không thể “phát triển hệ thống đường sắt đô thị, một phương tiện hiện đại sạch, xanh” trước tháng 7 năm 2026, tại sao chính quyền vội vã cấm dân nội đô bỏ xe xăng ở thời điểm đó?

Tài giỏi đem lợi cho ông Vượng, nhưng bất tài trong quản trị

Trong khu vực nội đô Hà Nội có ít nhất khoảng nửa triệu chiếc xe xăng. Nhưng số lượng xe xăng đi chuyển thực tế gấp đôi số đó, khoảng một triệu chiếc, do người dân ngoài nội đô đi vào nội đô làm việc. “Các anh không thể huy động công an để xử phạt một số luợng lớn người dùng xe máy như vậy”. Đó là ý kiến của nhiều nhà quan sát.

Ngụy biện. Đó là phương pháp lập lụân của ông Chủ tịch Hà Nội Trần Sỹ Thanh, khi ông này tuyên bố không thể vì lợi ích của một số người mà ảnh hưởng lợi ích của cả triệu người dân. “Một người vận chuyển đi xe cũ nát, xả khói đen lợi được 1 đồng nhưng lại bắt cả nghìn người khác bị ảnh hưởng, phải mua thuốc thì lợi hay hại?” - ông Thanh bày tỏ một quan niệm đạo đức.

Không phải một người đi xe cũ nát mà là hàng triệu người đang mưu sinh với chiếc xe xăng.

Báo chí nhà nước đăng tải các ý kiến ủng hộ gần như tuyệt đối. Hiếm hoi mới tìm thấy một hai ý kiến phản biện vào thẳng vấn đề của chỉ thị này. Trong khi đó, có hằng trăm câu hỏi về mặt quản trị quốc gia có thể đặt ra cho tác giả của chỉ thị cấm xe xăng trong nội đô Hà Nội, làm cho không chỉ người dân thủ đô mà gần như toàn xã hội hoang mang: Tại sao xe xăng đáp ứng quy chuẩn phát thải Châu Âu lại không được lưu thông? Hiện chính quyền áp dụng quy chuẩn phát thải Châu Âu đã bị Châu Âu loại bỏ, tại sao không nâng cấp quy chuẩn phát thải theo quy chuẩn cao nhất? Ô nhiễm nội đô Hà Nội do những nguyên nhân nào tạo ra? Khu công nghiệp bao quanh thủ đô, các nhà máy nhiệt điện trong vùng Bắc Bộ? Xe xăng đóng góp bao nhiêu phần trăm trong việc tạo ra ô nhiễm nội đô? Nếu chỉ bỏ xe xăng trong khi vẫn không giải quyết đuợc các nguồn ô nhiễm khác thì nội đô có hết ô nhiễm không, trong khi ảnh hưởng đến sinh kế của hàng triệu dân? Pin xe điện đã rõ là không xanh, không sạch vì ô nhiễm trong quá trình sản xuất và đặc biệt là quá trình thải loại. Việt Nam có thể nhập khẩu pin Trung Quốc cùng chiếc xe điện Trung Quốc nhưng ai sẽ tái chế, xử lý ô nhiễm và các chất độc hại pin thải ra khi hết vòng đời sử dụng?

Câu hỏi lớn nhất đối với chỉ thị của thủ tuớng cấm xe xăng vẫn là: Tại sao phải ra một chính sách rõ ràng làm lợi cho một doanh nghiệp? Tại sao không thể xây dựng những chính sách hỗ trợ và phát triển cả một ngành công nghiệp trong đó các doanh nghiệp Việt đuợc cạnh tranh với nhau để tiến bộ? Trao đổi với RFA, một nhà nghiên cứu làm việc cho nhà nuớc ở Hà Nội chi sẻ:

“Ai cũng biết Trung Quốc họ thành công trong chuyện này. Ừ thì họ hỗ trợ cho những ngành công nghiệp xanh, họ cho hàng trăm doanh nghiệp của họ cạnh tranh rồi chết gần hết, còn lại vài anh lớn lên. Nếu họ lãnh đạo Việt Nam, họ sẽ biết phân biệt giữa “hỗ trợ cho ngành xe điện Việt Nam” với “hỗ trợ cho ông Vuợng.” Nhưng mà Việt Nam chúng tôi nó thế đấy.

Với lại, các anh biết đấy, chúng em “ăn xổi ở thì” quen rồi. Hỗ trợ cho cả một ngành công nghiệp thì đòi hỏi nghiên cứu, hoạch định chính sách, đòi hỏi có khát khao cháy bỏng ruột gan, như Trần Hưng Đạo “nửa đêm vỗ gối, ruột đau như cắt, nước mắt đầm đìa” khi cứu nước thì mới làm nổi chứ chúng em bốn giờ chiều rủ nhau đi uống bia rồi.”

Vào ngày 30 tháng 4 năm 2025, Việt Nam mời đoàn quân Trung Quốc tham gia duyệt binh tại Sài Gòn – một quyết định mang ý nghĩa “trả ơn” sự hỗ trợ tuyệt đối của nước láng giềng phương Bắc – đã khiến dư luận trong nước chia rẽ và mâu thuẫn. Chưa đầy bốn tháng sau, đến lễ Quốc khánh 2 tháng 9, Hà Nội tiếp tục gửi lời mời đến đoàn quân sự Nga – quốc gia đang bị cộng đồng quốc tế chỉ trích mạnh mẽ vì xâm lược Ukraine.

Hai hành động nối tiếp này không chỉ là sự kiện đối ngoại đơn thuần, mà là thông điệp chính trị đáng để đặt dấu hỏi lớn: Liệu chiến lược đối ngoại của Việt Nam đang đi theo định hướng nguyên tắc “cây tre”, hay đang ngày càng bị chi phối bởi thực dụng và toan tính quyền lực như con rắn nhiều đầu?

Chủ trương đối ngoại “cây tre” – mềm mại, linh hoạt nhưng kiên định – từng được truyền thông nhà nước Việt Nam tô vẽ như một hình ảnh tích cực, đại diện cho sự khéo léo trong bối cảnh quốc tế đầy biến động. Tuy nhiên, việc liên tiếp mời hai quốc gia nổi tiếng bá quyền – Trung Quốc và Nga – tham gia duyệt binh trong các ngày lễ có ý nghĩa độc lập của đất nước, lại khiến dư luận đặt câu hỏi: liệu đó là sự khéo léo hay là biểu hiện xum xoe cúi đầu?

Việc mời Trung Quốc – quốc gia có những hành vi lấn chiếm biển - đảo - đất liền của Việt Nam, đồng thời thường xuyên có thái độ gây hấn với láng giềng – đến duyệt binh tại Sài Gòn, không thể không gây choáng váng với người dân Việt Nam, đặc biệt tại miền Nam. Cũng vậy, lời mời dành cho Nga – trong bối cảnh quốc tế đang đồng loạt lên án hành vi xâm lược của Moscow – không chỉ đơn thuần là quan hệ song phương, mà là tín hiệu chính trị mà Việt Nam phát đi trước cộng đồng quốc tế.

Điều đáng chú ý là cách hành xử ngoại giao của Việt Nam trong các diễn đàn quốc tế cũng mang dấu ấn rõ rệt của sự “hoạt đầu quá mức”.

Trong suốt hơn hai năm đầu của cuộc chiến Nga - Ukraine, Việt Nam nhiều lần bỏ phiếu trắng hoặc không ủng hộ các nghị quyết của Liên Hợp Quốc lên án hành vi xâm lược của Nga. Tuy nhiên, đến tháng 5 năm 2025, khi Nga có dấu hiệu suy yếu, còn Việt Nam đang tích cực tìm kiếm các thỏa thuận thương mại và quân sự với phương Tây, Hà Nội bất ngờ thay đổi lập trường, bỏ phiếu ủng hộ nghị quyết lên án Nga. Một cú “chuyển hướng” khó lý giải nếu đặt trong khung đạo lý, nhưng dễ hiểu nếu nhìn dưới lăng kính lợi ích chiến thuật kiểu chợ trời, sớm đầu tối đánh.

Các phát ngôn chạy chữa từ phía Việt Nam về việc bỏ phiếu thuận, coi Nga là kẻ xâm lược, luôn được nhấn mạnh lập trường “không chọn phe”, “ủng hộ giải pháp hòa bình” và “tôn trọng luật pháp quốc tế”. Nghe cứ như là cốt lõi chân chính của ngoại giao hiện đại. Nhưng lời nói của Hà Nội không đi đôi với hành động – ví dụ như đi đêm tìm hiểu về chiến lược quân sự của Ukraine, quốc gia đang chống Nga hiệu quả trong khả năng yếu hơn, lại trải thảm đỏ cho Nga – thì dư luận có quyền hoài nghi: liệu đây có phải là trung lập thực sự, hay là trò con buôn đạo lý rẻ mạt?

Đặc biệt, việc Việt Nam bị tiết lộ đang hợp tác với Ukraine trong lĩnh vực hàng không, hải quân và kỹ thuật quốc phòng, lại không được phản ánh trong chính sách đối ngoại công khai, cho thấy hành động như con rắn nhiều đầu. Sự thiếu minh bạch không chỉ ảnh hưởng đến hình ảnh quốc gia, mà còn tạo sự khinh ghét trong giới chuyên gia và cộng đồng quốc tế.

Ngày 2 tháng 9 được ghi nhớ như mốc son của nền độc lập, mà đảng Cộng sản Việt Nam vẫn tuyên bố thoát khỏi ách thống trị thực dân. Đó là ngày tượng trưng cho tinh thần tự do, chủ quyền và khát vọng phát triển độc lập. Nhưng khi chính quyền lựa chọn mời các đoàn quân đến từ những quốc gia từng xâm lược – thậm chí là quốc gia đang xâm lược, giam nhốt ngư dân của mình – câu hỏi lớn được đặt ra: Hà Nội đang vinh danh điều gì? Và họ đang gửi đi thông điệp gì đến người dân, đến cộng đồng quốc tế?

Bởi lẽ, duyệt binh không chỉ là hoạt động mang tính hình thức. Đó là dịp để quốc gia thể hiện bản lĩnh quân sự, khẳng định vị thế và chọn bạn đồng hành. Việc lựa chọn khách mời cho những buổi lễ này, do đó, không thể tách rời yếu tố chính trị và đạo lý. Sự hiện diện của các đoàn quân Trung Quốc và Nga không chỉ làm lu mờ ý nghĩa của ngày Quốc khánh, mà còn khiến dư luận quốc nội cảm thấy xa lạ, thậm chí tổn thương, với thông điệp mà chính quyền muốn truyền tải.

Không thể phủ nhận rằng trong bối cảnh quốc tế đầy cạnh tranh và biến động, các quốc gia nhỏ như Việt Nam buộc phải linh hoạt, phải biết tận dụng cơ hội từ nhiều phía. Nhưng sự linh hoạt ấy phải dựa trên nền tảng nguyên tắc và đạo lý nhất định. Khi mọi quyết định đều dựa trên toan tính thực dụng, khi mọi mối quan hệ đều bị quy đổi thành lợi ích trước mắt, nhân phẩm của một dân tộc bị xem thường, thì chính sách đối ngoại không còn là công cụ bảo vệ độc lập, mà trở thành trò chơi quyền lực ngắn hạn của một đảng phái, dễ phản tác dụng về lâu dài.

Người dân có thể chấp nhận sự mềm dẻo, thậm chí sự thỏa hiệp, nếu điều đó phục vụ cho hòa bình, phát triển và an ninh quốc gia. Nhưng người dân cũng cần một chính sách đối ngoại minh bạch, có nguyên tắc, có chính danh và lòng tự trọng của một nước. Khi chính sách ngoại giao trở thành công cụ phục vụ cho sự tồn tại của một nhóm quyền lực, thay vì lợi ích dài hạn của đất nước và nhân dân, thì “cây tre” ấy, dù có mềm đến đâu, rồi cũng sẽ gãy đổ như chính chế độ đang lạm dụng nó.

*Bài viết không thể hiện quan điểm của RFA.

Ngày 12 tháng 7, Thủ tướng Phạm Minh Chính đã ban hành Chỉ thị 20, yêu cầu thành phố Hà Nội cấm xe máy sử dụng nguyên liệu hóa thạch (xăng), đi vào khu vực bên trong khu vực Vành đai 1, tức là khu trung tâm thành phố.

Chính sách này được cho là để "quyết liệt ngăn chặn, giải quyết tình trạng ô nhiễm môi trường" tại thủ đô.

Xe máy sử dụng xăng vẫn đang là phương tiện được sử dụng rộng rãi nhất ở Hà Nội nói riêng, và Việt Nam nói chúng. Theo thống kê, người dân Hà Nội hiện đang sở hữu 6,9 triệu xe máy. tính đến cuối năm 2024.

Khu vực Vành đai 1 cũng là trung tâm thương mai, dịch vụ, và hành chính của Hà Nội và khu vực lân cận, khiến cho số lượng người đi vào khu vực này hàng ngày là rất lớn. Không chỉ người dân Hà Nội, mà người dân ở các tỉnh lân cận cũng sẽ bị ảnh hưởng bởi chỉ thị này.

Theo lệnh của Thủ tướng, việc cấm xe máy xăng vào nội thành Hà Nội phải được thực hiện từ tháng 7 năm 2026, tức một năm kể từ ngày ban hành.

Điều này đã dấy lên lo ngại về việc người dân không kịp trở tay để tuân thủ quy định mới, khiến cuộc sống bị đảo lộn, và hơn hết là thiệt hại về tài chính.

Bình luận về quyết định này, Phó Giáo sư Tiến sĩ Phạm Thế Anh viết trên trang Facebook cá nhân rằng "phải công bố lộ trình chính sách đủ dài trước khi áp dụng để người dân chủ động lựa chọn". Bởi theo ông thì “vòng đời 1 chiếc xe kéo dài vài chục năm chứ không phải vài ba năm hay vài tháng mà lại công bố lộ trình gấp thế.”

Ngoài ra, ông cũng cho rằng “việc cấm di chuyển vào các khu vực là biện pháp cực đoan”, thay vào đó, nhà nước nên áp dụng cách “điều tiết bằng chênh lệch thuế và phí giữa hai loại xe để người dân tự do lựa chọn thì sẽ tránh sốc và tốt hơn nhiều."

Việc cấm người dân sử dụng xe xăng đi vào một khu vực nhất định được cho là “ảnh hưởng trực tiếp tới quyền con người, quyền công dân”, theo một luật sư đang hành nghề ở Hà Nội. Bình luận về vấn đề này với RFA dưới điều kiện ẩn danh, ông cho biết việc này đáng nhẽ ra ”phải được quyết định bởi Quốc hội."

Do vậy, việc Thủ tướng ban bố một Chỉ thị làm ảnh hưởng đến quyền lợi của cả triệu người, là hành vi “lạm quyền”. Ông nói thêm:

“Quản lý quốc gia bằng pháp luật chứ không phải chỉ thị, đây là dấu hiệu cảnh báo sự nguy hiểm của nhánh hành pháp đang ngày càng lạm quyền, và về lâu dài sẽ tất tiêu cực nếu không được kiểm soát".

Tuy mới được công bố chưa đầy 24 tiếng đồng hồ, Chỉ thị 20 đã vấp phải làn sóng phẫn nộ trên mạng xã hội. Nhiều ý kiến cho rằng chính sách này nhằm tạo lợi thế cho các hãng xe máy điện bán hàng, đơn cử như Vinfast của tỷ phú Phạm Nhật Vượng.

Trong một bài đăng trên trang Facebook Kênh14 về chủ đề này, rất nhiều bình luận bày tỏ sự phẫn nộ đối với VinFast đã xuất hiện. “Đi xe điện cũng không mua vinfast” một tài khoản Facebook tên Johnny Nguyen viết. Còn tài khoản Lê Huy Sơn viết “sao lại cấm để mua xe của vin vượng à”.

Việc cấm xe máy chạy xăng cũng được cho là sẽ ảnh hưởng rất lớn đến những hộ gia đình thu nhập thấp.

Đa số các mẫu xe máy điện hiện hành đều có giá thành từ 15 triệu đồng trở lên. Việc bất thình lình bắt người dân phải thay đổi phương tiên được cho là một sự lãng phí không cần thiết.

Ngoài xe máy sử dụng xăng, Chỉ thị 20 cũng yêu cầu Hà Nội tiến tới cấm xe ôtô cá nhân chạy xăng vào khu vực Vành đai 1 và Vành đai 2 trong năm 2028, và đến 2030 sẽ áp dụng lệnh cấm này đối với toàn bộ phương tiện cá nhân sử dụng xăng bên trong khu vực Vành đai 3.

Vụ hỏa hoạn thương tâm ở cư xá Độc Lập, phường Phú Thọ Hòa, Tp. HCM, xảy ra tối ngày 6 tháng Bảy năm 2025 đã khiến 8 người thiệt mạng, trong đó có cả trẻ nhỏ.

Như RFA đã đưa tin trên tài khoản mạng xã hội Facebook, ban đầu khi đưa tin về vụ việc, báo VTC News đã nói rằng nguyên nhân vụ cháy có thể do “xe điện phát nổ.” Các bản tin khác trên nhiều tờ báo của nhà nước đăng kèm bức ảnh chụp hiện trường luôn hiện rõ hình ảnh chiếc xe hơi đã cháy trông không khác xe Vinfast 3. Tuy nhiên, chỉ trong vòng trên dưới 24 giờ, VTC News đã gỡ bỏ thông tin liên quan đến chiếc xe điện.

Bản tin của VTC News ban đầu có tiêu đề: “Cháy chung cư ở TP.HCM trong đêm nghi do xe điện phát nổ, 8 người t.ử vong”, nhưng sau đó được chỉnh sửa thành: “Cháy chung cư ở TP.HCM trong đêm, 8 người tử vong”.

Đáng chú ý là việc chỉnh sửa thông tin không chỉ xảy ra ở bản tin của VTC News mà ở hàng loạt tờ báo khác của nhà nước. Đối với hành vi báo chí nhà nước biên tập hình ảnh và thông tin liên quan đến chiếc “xe điện” trong vụ cháy chung cư Độc Lập hôm 6 tháng Bảy, câu hỏi đặt ra là: Tại sao lại phải chỉnh sửa? Ai yêu cầu chỉnh sửa hay các nhà báo này tự nguyện “biên tập” nội dung và hình ảnh? Có phải vì xe điện Vinfast của ông Vượng là chỗ không được phép đụng đến? Truyền thông không minh bạch sẽ ảnh hưởng ra sao đến chính hãng xe của ông Vượng và toàn xã hội?

Hình ảnh hiện trường bị thao túng

Việc kiểm duyệt hình ảnh hiện trường vụ hỏa hoạn, xóa dấu vết hình ảnh chiếc xe bị cháy giống với xe Vinfast (VF3) đã nhanh chóng diễn ra.

Vụ cháy xảy ra tại căn hộ số 0.20 ở tầng trệt (tầng mặt đất) của khu chung cư và lan sang căn hộ 0.19 bên cạnh. Trên hầu hết các tờ báo nhà nước, như Dân trí, Vietnamnet, VNExpress, Tuổi trẻ, hình ảnh căn hộ ở tầng trệt với chiếc xe hơi bị cháy chỉ còn bộ khung đã biến mất.

Một số tờ báo đã tự kiểm duyệt hình ảnh. Báo VNExpress đăng bức ảnh chụp hiện trường. Vụ cháy xảy ra ở tầng trệt, tức tầng mặt đất, tờ báo này đã đăng bức ảnh với góc chụp hướng lên cao, chỉ còn nhìn thấy một nửa cửa ra vào, hình ảnh chiếc xe bị cháy đã ra ngoài phần lớn khung hình. Nhìn vào bức ảnh này, không thể biết có hay không một chiếc xe hơi bị cháy ở đó. Báo Dân trí thậm chí chỉ đăng bức ảnh chụp từ tầng hai, loại bỏ ra khỏi bức ảnh hình ảnh của tầng trệt, nơi xảy ra vụ cháy. Báo Pháp luật cũng “tác nghiệp ảnh” theo cách tương tự. Trong loạt ảnh của Tuổi trẻ chụp tại hiện trường khi ông Chủ tịch thành phố Nguyễn Văn Được đến đó, chỉ có một bức ảnh chụp hình ảnh tầng trệt, nhưng vị trí chiếc xe hơi bị cháy bị che khuất phần lớn. Thông tấn xã Việt Nam đăng ảnh chụp tầng trệt nhưng không phải ở căn hộ bị cháy.

Tất nhiên, đối chiếu với những hình ảnh được công bố trước đó, ai cũng biết có một chiếc xe hơi bị cháy nằm ở tầng trệt. Ở các bản tin ban đầu, thậm chí các tờ báo đều đóng dấu bản quyền với bức ảnh có xuất hiện chiếc xe hơi giống như VF3 đó. Tuy biên tập hình ảnh hiện trường vụ cháy, nhiều tờ báo vẫn đăng video về vụ hỏa hoạn, trong đó, hình ảnh chiếc xe hơi giống VF3 của Vinfast bị cháy trơ khung vẫn xuất hiện trong vài giây. Cá biệt, chỉ có báo Công an Nhân dân vẫn đăng hình ảnh hiện trường trong đó xuất hiện một nửa khung xe hơi bị cháy, một nửa bị che khuất.

Đạo đức báo chí

RFA hỏi ý kiến một số phóng viên Việt Nam về kiểu chụp ảnh hiện trường kì lạ như vậy. Tại sao vụ cháy ở tầng trệt, ảnh báo chí cần truyền tải trung thực hình ảnh hiện trường, ngoại trừ những hình ảnh thương tâm, có thể gây chấn thương tinh thần cho độc giả. Tại sao ảnh chụp hiện trường lại chụp từ tầng hai trở lên hoặc một nửa tầng trệt trở lên? Câu trả lời nhận được là quả thực, những bức ảnh như vậy không bảo đảm tính trung thực tối thiểu khi thông tin cho bạn đọc.

Công an xác định “nguyên nhân cháy” là do đường dây dẫn điện cung cấp cho “các thiết bị tiêu thụ điện” trong căn hộ 0.20 “do chủ căn hộ tự đấu nối” bị chạm chập điện, “gây cháy ở phía trước căn hộ này” và căn hộ liền kề.

Chi tiết “gây cháy ở phía trước căn hộ này” là chi tiết quan trọng. Bởi vì công an xác định nguyên nhân gây tử vong cho 8 người là “do 2 căn hộ này chỉ có lối thoát duy nhất ở phía trước đang bị cháy” nên các nạn nhân không thể thoát ra ngoài được (không có lối thoát hiểm).

Hình ảnh hiện trường cho thấy khung xe chiếc xe hơi giống như xe VF3 của Vinfast nằm ngay vị trí cửa ra vào, tức nằm ở vị trí bùng phát hỏa hoạn, khiến các nạn nhân ở trong nhà không ra ngoài được.

Do đó, có thể thấy rằng trong số “các thiết bị tiêu thụ điện” bị cháy mà công an Tp. Hồ Chí Minh nói tới, gây tử vong cho 8 người, có chiếc xe đó, nếu có thể coi chiếc xe này cũng là một “thiết bị điện”.

Trao đổi với RFA về vấn đề tác nghiệp báo chí điều tra, một biên tập viên của một tờ báo nhà nước ở Hà Nội thừa nhận với RFA rằng trong trường hợp này, tác nghiệp “báo chí điều tra” có thể có vấn đề. Ông nói:

“Báo chí điều tra sẽ phải đặt vấn đề với chính quyền, với cơ quan điều tra về chiếc khung xe bị cháy trơ trọi đó. Ai cũng thấy nó giống chiếc xe điện VF3 của ông Vượng rồi. Tôi đồng ý là báo chí đúng nghĩa thì cần đặt ra nhiều câu hỏi cho chính quyền lắm. Chiếc xe hơi đó bị cháy trơ khung. Nó nằm ngay vị trí bùng phát hỏa hoạn, vậy hỏa hoạn có phát sinh từ nó không, hay nó bị cháy lây thôi? Chập điện có tạo ra tiếng nổ và ngọn lửa lớn và nhanh đến mức không thể dập tắt như vậy không? Nhiều câu hỏi lắm. Nào là chiếc xe đó là xe gì, xe điện hay xe xăng, của hãng nào, có vấn đề gì về kĩ thuật?”

Tuy vậy, vị biên tập viên này cũng “vui vẻ” nói rằng “thực ra gần đây báo chí bọn anh không còn điều tra nữa. Mấy anh em giỏi làm phóng sự điều tra đi tù hoặc bị kỉ luật rồi. Bây giờ chỉ còn mỗi công an điều tra rồi mình đưa tin lại công an.”

Nạn nhân vụ hỏa hoạn sở hữu xe điện VF3 của Vinfast

Báo Tuổi trẻ cho biết một trong những nạn nhân vụ hỏa hoạn, anh Phạm Nguyễn Đức Dũng, chủ của căn hộ 0.20 ở cư xá Độc Lập, nơi phát sinh vụ cháy tối 6 tháng Bảy, là người làm việc lâu năm trong ngành tổ chức sự kiện ở TP.HCM. Những nghệ sỹ nổi tiếng như ca sĩ Mỹ Tâm, đạo diễn Mai Thắm và nhiều đồng nghiệp đã bày tỏ niềm tiếc thương với anh và gia đình.

Facebook cá nhân của anh Đức Dũng cho thấy anh và gia đình sở hữu một chiếc xe hơi điện VF3 do hãng Vinfast “sản xuất”. Chiếc xe VF3 này giống với hình ảnh khung xe bị cháy ngay trước cửa nhà anh trong vụ hỏa hoạn.

Với những chứng cứ như vậy, chúng ta có thể nhận định rằng không thể loại trừ khả năng có một chiếc xe hơi Vinfast trong vụ cháy làm cho 8 nạn nhân tử vong.

Chúng ta không biết chiếc xe Vinfast này có phải là nguyên nhân xảy ra vụ cháy hay không.

Tuy nhiên việc cơ quan điều tra công an Tp. Hồ Chí Minh không nhắc đến sự tồn tại của chiếc xe Vinfast này, báo chí kiểm duyệt hình ảnh của nó tại hiện trường cho thấy có vấn đề cần được làm sáng tỏ trong câu chuyện này.

Không chỉ trong vụ hỏa hoạn tại cư xá Độc Lập hôm 6 tháng 7, trước đây, nhiều vụ tai nạn xe hơi Vinfast xảy ra được báo chí đưa tin nhưng không dám nói rõ đó là xe hơi của Phạm Nhật Vượng. Ngay trong ngày 6 tháng 7, 2025, cũng xảy ra một vụ cháy xe tương tự, “ô tô cháy rụi trên cao tốc TPHCM – Trung Lương, khói cuộn cao hàng chục mét.” (Tiền Phong, ngày 6 tháng 7, 2025). Hình ảnh chiếc xe bị làm mờ, không còn nhận diện được thương hiệu xe. Nhưng hình ảnh lan truyền trên mạng xã hội về vụ cháy xe diễn ra cùng thời gian và địa điểm đó cho thấy đó là xe hơi Vinfast.

Chúng ta hãy đọc những bản tin khác về tai nạn liên quan đến các hãng xe khác.

“một chiếc ô tô mang nhãn hiệu Huyndai Santafe bốc cháy dữ dội” tối 12 tháng 5 (Đài truyền hình quốc gia Việt Nam), “xe ôtô hiệu Kia Morning biển số 34A – 258.15 do anh Trần Văn Chung (sinh năm 1992, trú tại huyện Thủy Nguyên, thành phố Hải Phòng) điều khiển, lưu thông trên đường theo hướng về huyện Thanh Hà thì bất ngờ bốc cháy.” (Thông tấn xã Việt Nam), “Khoảng 18h ngày 24/5, xe ôtô nhãn hiệu Kia Morning (BKS 34A-285.xx) bất ngờ bốc cháy” (Đài Tiếng nói Việt Nam,) “Giám đốc lái xe Mercedes tông thẳng vào cán bộ kiểm sát và chấp hành viên” (Thanh niên), “Siêu SUV Rolls-Royce Cullinan bốc cháy giữa đường” (VNExpress), “Chiếc Honda Fit chạy qua một vũng nước sâu rồi đột nhiên lửa bùng lên từ gầm xe” (VNExpress), “chiếc Nissan 4 chỗ mang BKS 30E-282.41 trên đường Hoàng Đạo Thúy khi đến gần ngã tư giao với đường Lê Văn Lương, chiếc xe bất ngờ bốc khói rồi phát hỏa.” (Người Lao động), “ô tô nhãn hiệu BMW mang biển kiểm soát 29A-781.XX đang lưu thông trên đường Huỳnh Thúc Kháng, hướng từ Láng Hạ - Nguyễn Chí Thanh thì bất ngờ bốc cháy.” (Sức khỏe và đời sống)

Có điểm gì chung trong các bản tin nói trên của báo chí nhà nước? Nếu tai nạn không liên quan đến Vinfast của Phạm Nhật Vượng, thương hiệu xe được nêu rõ.

Từ báo chí đến chính quyền

Hôm 10 tháng Bảy, 2025, thiếu tướng Nguyễn Thanh Hưởng, phó giám đốc Công an TP.HCM, tiếp tục khẳng định “nguyên nhân vụ cháy” chung cư Độc Lập ngày 6 tháng Bảy khiến 8 người tử vong là do “chập điện.” Ông Hưởng bổ sung thêm, “cụ thể là từ dây điện dẫn ra thiết bị máy sấy quần áo và tủ lạnh… được đặt ở không gian phần chủ nhà lấn chiếm, che chắn ngoài sân. Chỗ này có để ô tô, xe máy".

Ngôn ngữ diễn đạt của ông công an vẫn mơ hồ một cách có chủ ý. Ông công an có nhắc tới “ô tô” với cách nói mơ hồ “chỗ này có để ô tô, xe máy”, nhưng vẫn không nói đó là xe gì. Việc nối dây điện cho máy sấy quần áo, tủ lạnh là chuyện bình thường. Vì vậy, ngôn ngữ họp báo của ông Hưởng có thể dẫn đến hàng loạt câu hỏi: Nếu chập điện đường dây máy sấy quần áo, tủ lạnh, tại sao cầu chì, cầu giao không ngắt kết nối? Giả sử cầu chì, cầu giao bị lỗi, tại sao lửa bùng phát nhanh đến nỗi trở thành một đám cháy khổng lồ, với lượng nhiệt lớn đặc biệt, hủy hoại hoàn toàn căn hộ phía trên? Nếu chỉ cháy cho chập dây điện, nguồn năng lượng nào tạo ra ngọn lửa lớn đó, phóng ra hàng loạt tia lửa ra ngoài một cách liên tục? Giả sử nguyên nhân cháy ban đầu do chập điện, nguồn năng lượng tạo ra ngọn lửa lớn, kéo dài, nhiệt độ cao liên tục như vậy là gì?

Không ai hỏi ông công an những câu hỏi như vậy trong buổi “họp báo” hôm 10 tháng Bảy. Bản thân người đại diện cơ quan điều tra cũng chỉ cách nói mơ hồ “chỗ này có để ô tô, xe máy” chứ không trả lời những câu hỏi đương nhiên một người làm công việc điều tra sẽ trả lời mà không cần ai hỏi.

Ém nhẹm thông tin bất lợi cho Vinfast là cách giết doanh nghiệp này nhanh nhất

Cháy nổ pin xe điện là hiện tượng phổ biến. Các hãng xe điện Mỹ, Trung Quốc, vốn đã đầu tư lớn cho nghiên cứu và phát triển hàng chục năm liên quan đến xe tự lái, vẫn phát sinh cháy nổ pin xe điện.

Tai nạn là điều tất yếu của mọi sản phẩm công nghệ. Cách duy nhất để không có tai nạn xe hơi là loại bỏ xe hơi khỏi đời sống con người.

Nhưng các hãng xe quốc tế có thái độ ứng xử hoàn toàn khác với Vinfast của ông Vượng đối với tai nạn. Họ nghiên cứu về tai nạn, công bố chúng, thu hồi xe, nghiên cứu để khắc phục lỗi, phát triển từng bước để không lặp lại tai nạn cũ.

Website của hãng Tesla công bố các báo cáo định kỳ về lỗi kỹ thuật, về tai nạn và hoạt động khắc phục lỗi và tai nạn đó.

Trong đó, Tesla không quên công bố các vụ cháy nổ liên quan đến xe của họ. Tesla không tự hào rằng xe của họ không cháy nổ. Họ tự hào vì đầu tư lớn cho công nghệ an toàn, giúp xe họ an toàn hơn các hãng xe điện khác của Mỹ.

Liên quan đến cháy nổ xe, Hiệp hội Phòng cháy Chữa cháy Quốc gia (NFPA) và Bộ Giao thông Vận tải Hoa Kỳ cho biết tính trung bình đối với các hãng xe, cứ chạy 19 triệu dặm (khoảng 30 triệu km) thì phát sinh một vụ cháy nổ xe. Tesla tự hào vì “Dữ liệu Cháy Xe của Tesla trong giai đoạn 2012-2020 cho thấy cứ 205 triệu dặm di chuyển (tương đương hơn 300 triệu km) thì có khoảng một vụ cháy xe.” Điều đó có nghĩa là liên quan đến cháy nổ xe, xe Tesla an toàn hơn các hãng khác ở Mỹ khoảng hơn 10 lần.

Khác với các hãng xe điện quốc tế, Vinfast của Phạm Nhật Vượng không sở hữu bất kỳ một cơ sở nghiên cứu công nghệ và kỹ thuật nào.

Đương nhiên, chúng ta không thể tìm thấy bất kỳ thông tin vào về những cơ sở nghiên cứu về tai nạn xe của Vinfast nhà ông Vượng.

Chiếc xe này xuất hiện trước công chúng và truyền thông nhà nước Việt Nam như một sản phẩm hoàn hảo từ trên trời rơi xuống, vì không ai biết vì sao nó không bao giờ bị tai nạn ở trên báo và ti vi.

Như RFA đã nhiều lần chỉ ra trong các bài điều tra, ông Vượng chỉ đơn giản là trả tiền cho các hãng xe Trung Quốc, từ thiết kế đến cung cấp linh kiện lắp ráp, theo nguyên tắc “chìa khóa trao tay”. Vinfast của ông Vượng vỗ béo các hãng xe Trung Quốc.

Trao đổi với RFA, một nhà báo ở Hà Nội chia sẻ quan điểm của mình:

“Đừng nói đến xe hơi dân dụng, ngay cả máy bay F-35, niềm tự hào của công nghệ quân sự Mỹ, được cả thế giới săn đón để mua, cũng chưa bao giờ ngưng bị báo chí Mỹ phê phán, vạch lỗi. Bản thân hãng máy bay và chính quyền Mỹ cũng luôn tích cực tìm lỗi của mình để thưa với báo chí. Chính vì áp lực truyền thông độc lập như vậy, F-35 mới ngày càng trở nên hoàn thiện. Năm nào cũng có báo cáo và thống kê lỗi kỹ thuật và tai nạn của F-35 nhưng đồng minh của Mỹ cứ phải xếp hàng để mua là vậy.

Không ai biết sự cố cháy nổ ở chung cư Độc Lập có liên quan đến xe điện không, chiếc xe nhìn giống hệt VF3 đó có phải là VF3 không. Nạn nhân sở hữu VF3 nhưng không điều tra thì làm sao biết được chính là chiếc xe đó nằm ở hiện trường? Tôi hoàn toàn đồng ý rằng việc ém thông tin, không điều tra những gì cần điều tra, sẽ gây hại về mặt dài hạn cho chính hãng xe của ông Vượng, cho người dùng, cho toàn xã hội và nền kinh tế.”

Theo công an họp báo, nạn nhân chỉ đấu nối dây điện vào tủ lạnh và máy sấy quần áo. Công an chỉ nói có một chiếc ô tô ở đó, nhưng không nói đó là chiếc xe hơi gì, vì vậy không ai biết nạn nhân có sạc điện chiếc xe VF3 mình sở hữu tại nhà hay không. Nếu đó là xe điện và nếu nạn nhân có sạc điện chiếc xe đó tại nhà, việc đó có bảo đảm kỹ thuật hay không? Có hàng trăm câu hỏi cần được trả lời để xã hội Việt Nam có thể thích ứng được một cách an toàn và bền vững với các công nghệ hiện đại.

Lãnh đạo Thành phố Hồ Chí Minh và Hà Nội đang bày tỏ quyết tâm loại bỏ xe xăng để chuyển sang xe điện. Ai được lợi nhất trong quá trình chuyển đổi này khi Việt Nam mới chỉ có một hãng xe điện duy nhất, Vinfast, mà Trung Quốc đóng vai trò phần lớn trong việc thiết kế và cung cấp linh kiện lắp ráp? Phạm Nhật Vượng và các hãng xe Trung Quốc.

Điều đó tốt cho ông Vượng và các hãng xe Trung Quốc, nếu người dân Việt Nam không phải hi sinh mạng sống của mình vì túi tiền của họ.

Ngày 7 tháng Bảy năm 2025, tại một cuộc họp báo được tổ chức bởi Công an tỉnh Sóc Trăng, người dân cả nước hồi hộp chờ đợi một kết quả điều tra khách quan và minh bạch. Nhưng điều nhận được lại là một gáo nước lạnh tạt thẳng vào niềm tin của xã hội: không có vi phạm nào được phát hiện từ phía C.P. Việt Nam. Niềm tin nhỏ nhoi của công chúng vào công lý bị vật chết một cách thảm thương, cùng với sự trơ trẽn của những gương mặt công an ở buổi họp báo.

Không dừng lại ở đó, ông Liễu Quý Ngân – người cung cấp thông tin, người gióng lên hồi chuông cảnh báo về an toàn thực phẩm quốc gia – lại bị đe dọa là sẽ bị công khai điều tra vì “động cơ phát tán thông tin”, như thể việc nói ra sự thật là một tội danh hình sự. Ngôn ngữ được dùng trong cuộc họp báo của cơ quan công an chẳng khác gì một bản cáo trạng dành cho ông Ngân: “có dấu hiệu phá hoại uy tín doanh nghiệp lớn”, “động cơ không rõ ràng”, “gây ảnh hưởng tiêu cực đến xã hội”.

Từ một mộc mạc và dũng cảm được nhân dân yêu mến, ông Ngân bị biến thành một kẻ phá hoại, một loại tội phạm tiềm năng. Một ngày sau cuộc họp báo, toàn bộ hệ thống báo chí nhà nước cũng trở mặt theo, đồng loạt đưa tin với giọng điệu quy chụp, bẻ cong sự thật, hướng dư luận về phía ông Ngân như một cá nhân “mờ ám”.

Trong khi đó, C.P. Việt Nam vẫn bình thản kinh doanh, tiếp tục phân phối hàng triệu tấn thực phẩm mỗi năm, như thể chưa từng có chuyện gì xảy ra.

Với tư cách là cựu nhân viên của Công ty C.P., ông Liễu Quý Ngân đã công khai nhiều hình ảnh và video trên mạng xã hội, phản ánh việc công ty này trà trộn thịt heo bệnh, thịt gà hôi thối vào chuỗi cung ứng thực phẩm, từ đó phân phối đến khắp các siêu thị và chợ trên toàn quốc. Tài khoản “Jonny Lieu” và “Ngân Tech” đã trở thành nơi phơi bày những sự thật kinh hoàng cho trăm triệu dân Việt: heo bị áp xe, bốc mùi, mủ chảy ra từ thân xác, thịt đổi màu thối rữa – tất cả vẫn được cho đóng dấu kiểm dịch và đưa vào hệ thống tiêu thụ.

Đáng nói, chính đại diện của C.P. Việt Nam cũng thừa nhận những hình ảnh mà ông Ngân đăng tải là đúng, rằng chúng được chụp tại một cơ sở giết mổ liên kết của công ty tại tỉnh Hậu Giang vào năm 2022. C.P. lập luận rằng số thịt đó “đã được xử lý nội bộ” và không đưa ra thị trường, nhưng lại không có biên bản tiêu hủy, không có bằng chứng nào chứng minh. Ba trong số bốn cửa hàng của C.P. tại Sóc Trăng còn bị phát hiện sử dụng giấy chứng nhận an toàn thực phẩm đã hết hạn. Thế nhưng, kỳ lạ thay, sau tất cả, C.P. vẫn trắng án. Thậm chí không có một giấy phạt về việc đã làm.

Người xưa có mô tả những thảm cảnh nhân gian, người chứng kiến chỉ còn biết ngửa mặt lên trời mà khóc. Nhưng ở Việt Nam, khóc cũng có thể là tội “tuyên truyền chống chế độ”. Với vô số những án oan, những kết luận đổi trắng thay đen từ bao nhiêu năm nay do hệ thống công an cầm trịch, chắc không còn ai khóc nổi cho phận mình, nói gì đến phận người.

Người dân Việt Nam không còn lạ gì với những “kết luận điều tra” đầy mùi tanh như vậy. Trên các diễn đàn và mạng xã hội, câu thành ngữ “nén bạc đâm tạc tờ giấy”, “có tiền có quyền được nói”… được lặp đi lặp lại như một điệp khúc bi hài cho nền công lý rách rưới bởi tiền bạc và quyền lực.

Đây không phải là lần đầu tiên. Người ta đã từng chứng kiến những vụ án đất đai tại Đồng Tâm, Thủ Thiêm, Vườn rau Lộc Hưng… những bản án oan sai với dân thường như Hồ Duy Hải, Nguyễn Văn Chưởng, Lê Văn Mạnh… Đã có rất nhiều con người bị giam giữ chỉ vì lên tiếng cho công bằng. Những người dám đứng lên vì sự thật – từ nhà báo độc lập đến các công dân mạng – đều có nguy cơ trở thành tội phạm bất kỳ lúc nào nếu đụng vào lợi ích của những nhóm quyền lực.

Hệ thống điều tra không còn là cánh tay thực thi công lý, mà đã trở thành công cụ bảo vệ lợi ích nhóm, sẵn sàng quy chụp, dựng chuyện và đẩy người vô tội vào vòng lao lý. Đó là chân dung thật của Việt Nam xã hội chủ nghĩa hôm nay.

Việc điều tra “động cơ hành vi” của ông Liễu Quý Ngân, có thể là công an đe dọa để ông im miệng hẳn, cũng có thể là muốn bỏ tù thật, giúp cho C.P Việt Nam rửa mặt. Ở mức án thấp nhất ông Liễu Quý Ngân có thể phải ở tù từ 6 tháng đến một năm. Hiện nay, vốn là một bệnh nhân suy thận giai đoạn cuối, đang từng ngày chống chọi với bệnh tật, chỉ cần bị giam giữ một tuần không có điều trị, ông Ngân cũng có thể qua đời.

Cái giá mà ông Ngân phải trả cho sự ngay thẳng, lại là sự cô lập, đe dọa, và nguy cơ bị truy tố hình sự. Năm 2022, ông từng bị hai kẻ lạ mặt dùng dao tấn công sau khi tố cáo nội bộ lên lãnh đạo công ty – một dấu hiệu đáng sợ về những thế lực đứng sau sẵn sàng trừng phạt kẻ dám nói thật.

Liệu có ai còn đủ dũng cảm sau vụ việc này? Liệu thế hệ trẻ có còn tin vào pháp luật khi chứng kiến một người nói thật lại bị đẩy vào tội danh? Và quan trọng nhất, liệu một xã hội mà sự thật bị bóp méo, công lý bị điều khiển có thể tiếp tục phát triển lành mạnh?

Chia buồn với sự thật và lương tâm. Tương lai của đất nước Việt Nam – nơi một xã hội nơi sự thật bị bịt miệng, và công lý mãi mãi chỉ là một chiếc mặt nạ giả tạo. Người dân chỉ có thể giả dại, và chờ ngày mọi thứ sụp đổ.

*Bài viết không thể hiện quan điểm của RFA.

Trong mọi quốc gia, sự liêm chính của đội ngũ lãnh đạo luôn là yếu tố then chốt bảo đảm sự phát triển bền vững.

Từ Singapore với hình mẫu chống tham nhũng của Lý Quang Diệu, hoặc sự quyết liệt của ông Pak Chung Hy “Tôi sẽ đem bắn bất cứ kẻ nào ăn cắp của công dù chỉ 1 đồng”, đến những quy định khắt khe tại Bắc Âu, hay các chương trình kiểm soát liêm chính công tại OECD. Theo đó, các nước văn minh đều xác lập nguyên tắc bất khả xâm phạm: Quyền lực càng lớn thì trách nhiệm càng cao.

Tuy nhiên, nhìn lại thực trạng đáng buồn về quan chức Việt Nam hiện nay, đặc biệt là qua các vụ án được phanh phui gần đây, chúng ta không khỏi giật mình đặt câu hỏi: Khi cán bộ, đảng viên – những người được kỳ vọng làm gương – lại là những người công khai vi phạm pháp luật và đạo đức xã hội, thì còn lại điều gì để nhân dân đặt niềm tin?

Canh bạc triệu đô của quan chức “lương ba cọc ba đồng”

Trong vòng chưa đầy một tuần đầu Tháng Bảy 2025, truyền thông trong nước đưa tin về các vụ án đánh bạc đình đám tại King Club thuộc khách sạn Pullman (Hà Nội), nơi không chỉ có các doanh nhân, ca sĩ… mà đặc biệt, cả quan chức đánh bạc với số tiền lên tới hàng triệu USD.

Trong đó, có tới 7 cán bộ, công chức của tỉnh Phú Thọ xuống Hà Nội đánh bạc, gồm những người ở cùng một cơ quan, cấp trưởng và cấp phó. Ông Hồ Đại Dũng, phó chủ tịch UBND tỉnh Phú Thọ, là người chơi nhiều nhất. Chỉ trong hơn 4 tháng, ông Dũng đánh bạc 95 lần với tổng tiền hơn 7 triệu USD (khoảng 180 tỷ đồng). Lần chơi nhiều nhất của ông Dũng là hơn 331.000 USD (khoảng 7,9 tỷ đồng), lần ít nhất là 4.920 USD (118 triệu đồng). Sau các lần sát phạt, ông Dũng đã thua 759.269 USD (khoảng 18 tỷ đồng).

Người thứ hai nổi tiếng không kém là Phó Chủ tịch UBND tỉnh Phú Thọ, ông Nguyễn Văn Hà, bị cáo buộc đánh bạc hơn 7 triệu USD tại khách sạn Pullman. Con số khổng lồ ấy – quy đổi khoảng 180 tỷ đồng – đều là những con số không thể tưởng tượng được nếu chỉ dựa vào mức lương “ngạch bậc” của một cán bộ cấp tỉnh.

Câu hỏi không thể tránh khỏi là: Tiền ở đâu ra?

Theo thông tin từ truyền thông trong nước, ông Hà bị bắt quả tang tham gia đường dây đánh bạc xuyên quốc gia do nhóm đối tượng Đặng Minh và Trần Quang Việt cầm đầu. Ngoài ông Hà, nhiều quan chức, doanh nhân, thậm chí cả nghệ sĩ nổi tiếng cũng bị điều tra vì nghi vấn rửa tiền và tham gia hoạt động cờ bạc trái phép. Tương tự, vụ việc tại King Club cũng hé lộ cách tổ chức các sòng bài trá hình dưới hình thức “chơi game đổi thưởng”, cho phép các đại gia “nướng” hàng chục nghìn USD chỉ trong một đêm.

Chưa bàn đến yếu tố hình sự, riêng khía cạnh tài chính cá nhân của các cán bộ, đảng viên tham gia các vụ việc này đã gióng lên hồi chuông báo động. Với mức lương công vụ khoảng 15–25 triệu đồng/tháng, ai có thể tích lũy được hàng triệu USD để đánh bạc?

Những dòng tiền bất chính và sự bảo kê của hệ thống

Câu trả lời hợp lý duy nhất là: Những khoản tiền ấy không thể đến từ thu nhập chính đáng và hợp pháp. Chúng là kết quả của quá trình tham nhũng, lợi dụng chức vụ, quyền hạn để trục lợi cá nhân – một thực tế đã được xác nhận trong nhiều đại án tham nhũng trong nhiều năm qua.

Trước đó, đã từng có tiền lệ với vụ đánh bạc trực tuyến xuyên quốc gia do Nguyễn Văn Dương và Phan Sào Nam cầm đầu, bị phanh phui năm 2019. Vụ án này không chỉ làm rúng động dư luận vì quy mô giao dịch hơn 10.000 tỷ đồng mà còn vì sự dính líu trực tiếp của hai tướng công an cấp cao: Trung tướng Phan Văn Vĩnh và Thiếu tướng Nguyễn Thanh Hóa, những người lẽ ra có trách nhiệm bảo vệ pháp luật nhưng lại đứng ra bảo kê, dung túng cho hoạt động tội phạm.

Những vụ án loại này là vết nhơ khó gột rửa trong lịch sử chính trị của đảng Cộng Sản Việt Nam và ngành công an. Nhưng đáng buồn hơn là sau đó, dù dư luận lên án mạnh mẽ, những hành vi tương tự vẫn tái diễn – như đang trở thành “văn hóa ngầm” của một bộ phận quan chức.

Tha hóa trong bóng tối của quyền lực

Việc các cán bộ cao cấp đánh bạc công khai, sử dụng số tiền khổng lồ không rõ nguồn gốc để tham gia các hoạt động phi pháp phản ánh một sự thật đáng sợ: Quyền lực đã bị tha hóa nghiêm trọng. Khi quyền lực không bị kiểm soát, không có cơ chế minh bạch về tài sản, không có giám sát hiệu quả từ dân chúng và báo chí, thì quyền lực dễ dàng bị lạm dụng để mưu lợi cá nhân.

Ở Việt Nam, dù đã có quy định về kê khai tài sản đối với cán bộ lãnh đạo, nhưng hầu như chỉ mang tính hình thức. Không có cơ chế kiểm toán độc lập, không có truy xuất tài sản theo chuẩn quốc tế (asset tracing), không có sự vào cuộc thật sự của cơ quan tư pháp độc lập, thì bản kê khai tài sản chỉ như một tờ giấy vô hồn. Trong khi đó, các hoạt động tiêu xài xa hoa, sử dụng tiền mặt không kiểm soát, đánh bạc xuyên biên giới lại diễn ra công khai.

Bản thân ông Nguyễn Phú Trọng, với chức danh Tổng Bí thư đảng, nắm quyền lực chính trị cao nhất. Ông kêu gọi minh bạch tài sản quan chức, mở chiến dịch “Đốt lò” để diệt trừ tham nhũng, nhưng với riêng ông, chưa ai từng thấy bản kê khai tài sản của ông ấy cả?

Cũng vậy với người kế nhiệm là ông Tô Lâm. Sau những lời phê phán quan chức tha hóa, tham nhũng, giao động… Thì ai đã từng trông thấy bảng kê khai tài sản của ông Tô Lâm?

Phản ứng yếu ớt và tính miễn nhiễm của “tầng lớp đặc quyền”

Một trong những lý do khiến tình trạng này tiếp tục kéo dài là tâm lý miễn nhiễm và “vùng cấm” dành cho cán bộ đảng viên là quan chức cấp cao. Dù pháp luật ghi rõ “mọi công dân đều bình đẳng”, nhưng thực tế cho thấy nhiều cán bộ chỉ bị xử lý sau khi vụ việc đã trở nên không thể che giấu – thậm chí phải nhờ vào áp lực dư luận xã hội và mạng xã hội. Một số vụ việc chỉ được điều tra khi có chỉ đạo từ cấp Trung ương, còn hệ thống tư pháp địa phương thì tỏ ra dè dặt, hoặc thậm chí bị chi phối bởi các nhóm lợi ích.

Nhìn ra thế giới - Minh bạch là sức mạnh

Tại nhiều quốc gia phát triển, không có thứ gọi là “vùng cấm” trong xử lý sai phạm của quan chức.

- Hàn Quốc, cựu Tổng thống Park Geun-hye bị xét xử và kết án 25 năm tù vì tội tham nhũng.

- Malaysia, cựu Thủ tướng Najib Razak bị tuyên án hơn 12 năm tù vì biển thủ từ quỹ đầu tư quốc gia.

- Singapore, chỉ cần một quan chức bị phát hiện nhận quà tặng trái phép, họ có thể bị cách chức ngay lập tức.

Điểm chung của các quốc gia này là có hệ thống pháp luật độc lập, cơ chế giám sát hiệu quả, báo chí tự do điều tra và luật công khai tài sản nghiêm ngặt. Những điều đó giúp tạo ra môi trường trong sạch để quyền lực phục vụ nhân dân, chứ không bị tha hóa. Thể theo đó, tham nhũng có thể chưa được diệt trừ hoàn toàn, nhưng ít ra, chúng đã bị hạn chế đến mức thấp nhất.

Hệ quả - Khi dân mất niềm tin, thể chế lung lay

Khi những người lãnh đạo, những đảng viên ưu tú – là trụ cột của thể chế – lại là người vi phạm pháp luật một cách trắng trợn, thì lòng tin của người dân sẽ sụp đổ. Mà khi lòng tin mất đi, thì không cần đến sự can thiệp từ bên ngoài, hệ thống cũng sẽ tự tan rã từ bên trong.

Niềm tin không phải là thứ có thể ban phát hay ra chỉ thị mà có. Nó chỉ đến từ hành động nhất quán, từ sự trong sạch thực chất, và từ cơ chế kiểm soát quyền lực hữu hiệu. Trong thời đại thông tin mở, không gì có thể che giấu mãi mãi. Những vụ án như ông Hồ Đại Dũng, Nguyễn Văn Hà ở Phú Thọ hay nhóm King Club ở Hà Nội sẽ tiếp tục được công chúng theo dõi sát sao, không chỉ vì sự hiếu kỳ, mà còn vì sự phẫn nộ bị dồn nén trong một xã hội khát khao, mong chờ công lý.

Thời của “làm mà không bị phát hiện”

Đã đến lúc Việt Nam cần chuyển từ chống tham nhũng theo vụ việc sang xây dựng văn hóa liêm chính bền vững. Chúng không chỉ là việc xử lý các “con sâu” mà còn là cải cách thể chế để không còn “môi trường nuôi sâu”. Các tiêu chí cần thực hiện bao gồm:

Bổ nhiệm, đề bạt công khai theo năng lực, khả năng chyên môn và liêm chính;

- Công khai, minh bạch tài sản cán bộ, có kiểm toán độc lập;

- Giao thực quyền giám sát cho Quốc hội và phục hồi lại quyền tự do báo chí.

- Cải cách tư pháp, đảm bảo nguyên tắc xét xử độc lập, cơ quan điều tra và truy tố không bị chính trị chi phối.

- Tạo điều kiện cho xã hội dân sự tham gia phản biện và giám sát quyền lực.

Chỉ khi đó, Việt Nam mới thoát khỏi vòng luẩn quẩn của những canh bạc triệu đô, của những quan chức nhận lương “ba cọc, ba đồng” nhưng ăn chơi vô độ như có thể in được giấy bạc. Và chỉ khi đó, nhân dân mới có thể lấy lại niềm tin vào thể chế mà trong đó, họ chính là chủ nhân ông, những người được phục vụ.

*Bài viết không thể hiện quan điểm của RFA.

Tổng thống Trump tuyên bố áp thuế 20% cho hàng hoá Việt Nam vào Mỹ và 40% đối với hàng hóa “quá cảnh” qua Việt Nam để xuất khẩu vào Mỹ, một biện pháp rõ ràng nhắm vào hàng hóa Trung Quốc. Đổi lại, Việt Nam mở cửa thị trường hoàn toàn cho hàng hóa Mỹ với mức thuế 0%. Kết quả này được ông Trump công bố sau cuộc điện đàm với Tổng Bí thư Tô Lâm.

Dễ thấy rằng chính sách thuế của Tổng thống Trump nhắm đến mục đích định hình lại quan hệ thương mại toàn cầu, trong đó có quan hệ giữa Mỹ và Việt Nam, Việt Nam và Trung Quốc, Trung Quốc và Mỹ. Việt Nam sẽ được lợi gì và hại gì? Và liệu nước này có ứng phó được với cái hại và phát huy được cái lợi từ chiến lược mới của Hoa Kỳ hay không?

Việt Nam nhận gì từ mức chênh lệch thuế Mỹ áp lên Trung Quốc?

Mỹ đã áp đặt nhiều lớp thuế rất cao lên hàng hóa từ Trung Quốc. Các mức thuế này thay đổi liên tục, ban đầu, ở mức 10% cơ bản vào tháng Một, sau đó thêm mức thuế bổ sung 34%, nâng tổng mức thuế lên 54%. Thậm chí, một sắc lệnh hành pháp vào ngày 8 tháng Tư nâng mức thuế lên hàng hóa Trung Quốc lên 104%, và sau đó lên 145%. Đến ngày 12 tháng Năm, 2025, các quan chức Trung Quốc và Mỹ tạm thời đạt được thỏa thuận giảm 115% thuế đối ứng, đưa mức thuế lên hàng Trung Quốc xuống 56% trong 90 ngày. Ngoài ra, một số mức thuế cao vẫn được áp lên một số hàng hoá riêng, tạo thành nhiều “lớp thuế” phức tạp.

Việc giảm mức thuế đe dọa ban đầu từ 46% xuống 20% cho Việt Nam cho thấy Mỹ có một cách tiếp cận đa chiều hơn với Việt Nam so với Trung Quốc. Trao đổi với RFA trong điều kiện ẩn danh, một nhà nghiên cứu ở Hà Nội nhận xét:

“Điều này không chỉ đơn thuần nhằm giảm thâm hụt thương mại Việt Mỹ. Việc giảm thuế cho Việt Nam và duy trì thuế cao với Trung Quốc đã khôi phục lợi thế về thuế quan mà Việt Nam từng có so với Trung Quốc trong cuộc chiến thương mại đầu tiên dưới thời Trump ở nhiệm kỳ một.

Điều này củng cố vị thế của Việt Nam như một “điểm đến thay thế” trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Có thể nói phía Mỹ đã tính toán kỹ lưỡng mức thuế 20% đối với Việt Nam, đủ để Việt Nam “chấp nhận” mà không làm tổn hại quá lớn đến khả năng cạnh tranh của nước này, đồng thời vẫn duy trì áp lực lên Trung Quốc. Rõ ràng mục đích của Mỹ vẫn là thúc đẩy dịch chuyển sản xuất khỏi Trung Quốc.”

Thế nhưng, mặc dù Mỹ áp thuế cao lên hàng hoá từ Trung Quốc hơn Việt Nam và nhiều nước Đông Nam Á khác có thể giúp chuyển dịch sản xuất từ Trung Quốc sang khu vực này, nhưng cũng có thể gây ra hậu quả không nhỏ.

Kể từ cuộc chiến thương mại Mỹ-Trung đầu tiên vào năm 2018, khu vực Đông Nam Á trở thành điểm đến cho các công ty tìm cách đa dạng hóa chuỗi cung ứng, tránh lệ thuộc vào Trung Quốc. Điều này đã dẫn đến dòng vốn đầu tư nước ngoài từ Trung Quốc chảy vào ASEAN tăng cao. Để né tránh trừng phạt thuế quan của Mỹ, các doanh nghiệp Trung Quốc xây dựng nhiều nhà máy sản xuất trên khắp Đông Nam Á, tăng cường xuất khẩu qua các kênh thay thế.

Hậu quả là Đông Nam Á đối mặt với đòn thuế quan lớn từ Mỹ. Một số ngành xuất nội địa của Đông Nam Á có nguy cơ “chết chùm” cùng với các doanh nghiệp Trung Quốc quá cảnh qua khu vực này để vào Mỹ. Điển hình là ngành pin năng lượng mặt trời từ Đông Nam Á đã bị Mỹ áp thuế lên tới mức không tưởng là 814%. Tuy nhiên, đó chưa phải là câu chuyện cuối cùng. Một nhà nghiên cứu ở Hà Nội cho biết thêm một vấn nạn khác, song hành với chính sách thuế của Tổng thống Trump:

“Trung Quốc tăng cường xuất khẩu sang ASEAN, trong đó có Việt Nam, đã tạo ra áp lực cạnh tranh lên các nhà sản xuất nội địa. Nó khiến nhà công ty nhỏ sản xuất hàng tiêu dùng của Việt Nam không lớn nổi hoặc phá sản. Như vậy, các doanh nghiệp sản xuất Việt Nam, cũng như một số nước Đông Nam Á khác, đang ở trong tình thế “kẹp giữa” hai siêu cường. Khi cố gắng thu hút đầu tư nước ngoài, họ phải đối mặt với trừng phạt của Mỹ vì hàng hoá quá cảnh của Trung Quốc và bị Trung Quốc chèn ép ngày trên thị trường nội địa. Nó làm cho chính sách công nghiệp của Việt Nam và nhiều nước trong khu vực lâm vào thế tiến thoái lưỡng nan.”

Thực thi thuế “quá cảnh” 40% bằng cách nào?

Mỹ đánh thuế Trung Quốc cao hơn Việt Nam thì Việt Nam được lợi. Câu chuyện không đơn giản như vậy. Trung Quốc sẽ đi vòng qua Việt Nam để né thuế. Mỹ đánh thuế hàng quá cảnh lên 40%. Như vậy có giúp ngăn chặn hàng Trung Quốc quá cảnh không? Câu chuyện cũng không đơn giản như thế. Việc thực thi mức thuế quá cảnh 40% cũng tạo ra một số rủi ro cho Việt Nam.

Rủi ro lớn nhất định nghĩa “hàng hoá quá cảnh” vốn không rõ ràng và khó áp dụng trong thực tế.

Một điều dễ thấy là có những trường hợp quá cảnh là gian lận rõ ràng. Trung Quốc chỉ đơn giản là thay đổi nhãn mác tại Việt Nam để xuất tiếp đi Mỹ. Nhưng Mỹ sẽ đối xử thế nào với quá trình chuyển đổi “đáng kể” và hợp pháp tại Việt Nam thành một sản phẩm mới?

Câu hỏi đặt ra là làm cách nào xác định việc né tránh thuế thực sự xảy ra với từng món hàng cụ thể để áp thuế 40%.

Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến các doanh nghiệp Việt Nam, do người Việt Nam làm chủ, có hàm lượng nội địa thấp, sử dụng nhiều nguyên liệu đầu vào nhập khẩu, ở đây chủ yếu từ Trung Quốc.

Roland Rajah, Giám đốc Trung tâm Phát triển Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương, một trung tâm nghiên cứu chính sách chuyên trách thuộc Viện Lowy, tính toán rằng nguyên liệu đầu vào nhập khẩu từ Trung Quốc để phục vụ sản xuất ở Việt Nam chiếm trung bình khoảng 28%. Tỷ lệ này sẽ khác nhau tùy theo sản phẩm.

Như vậy, nếu Hoa Kỳ áp dụng định nghĩa “quá cảnh” quá rộng và cứng nhắc, nó có thể gây thiệt hại lớn cho các doanh nghiệp Việt Nam có chuỗi cung ứng liên quan đến Trung Quốc.

Các doanh nghiệp Việt Nam này sẽ không biết liệu họ có bị áp mức thuế 40% hay không. Trao đổi với RFA, hầu hết các nhà quan sát đều cho rằng rất khó để làm rõ khái niệm “quá cảnh” bằng con số cụ thể, cho nên sự thiếu rõ ràng này cũng tạo ra một môi trường kinh doanh không chắc chắn, có thể làm nản lòng các nhà đầu tư.

Rủi ro từ Trung Quốc

“Trung Quốc trả đũa” là rủi ro hầu hết các nhà quan sát đều nhìn thấy và theo dõi sâu sát. Bộ Thương mại Trung Quốc tuyên bố đang xem xét thỏa thuận Việt Mỹ này và có thể trả đũa nếu lợi ích của Trung Quốc bị tổn hại. Câu hỏi cần đặt ra là nếu Trung Quốc trả đũa, họ có thể sử dụng những biện pháp nào? Điều đó có khả năng kích hoạt một vòng xung đột thương mại mới giữa Mỹ và Trung Quốc hay không? Nếu điều này xảy ra, nó có thể tác động thế nào tới Việt Nam? Một nhà nghiên cứu ở Việt Nam nhận xét với RFA:

“Từ trước tới nay, Trung Quốc đã nhiều lần các biện pháp cưỡng bách kinh tế phi chính thức lên nhiều nước. Các biện pháp này thường không dựa trên luật pháp hiện hành nên họ có thể im lặng hoặc phủ nhận khi bị hỏi. Các hình thức trả đũa này rất đa dạng và khó lường. Chẳng hạn, hoá giải thuế quan bằng cách thao túng tiền tệ, rồi cấm vận thương mại phi chính thức, rồi áp lực ngoại giao, tăng cường giám sát hải quan, hạn chế đầu tư. Họ có thể trả đũa nhiều cách, không gây ồn ào nhưng thấm khá đau.”

Ai cũng biết Việt Nam phụ thuộc vào thị trường Mỹ cho đầu ra (xuất khẩu) và phụ thuộc vào Trung Quốc cho đầu vào (nguyên liệu và máy móc sản xuất). Điều này đòi hỏi Việt Nam phải có một chiến lược đối ngoại và kinh tế khéo léo để vừa tận dụng cơ hội, vừa giảm thiểu rủi ro từ sự “phụ thuộc lẫn nhau” phức tạp này.

Ngoài ra, quan trọng hơn, về mặt dài hạn, Trung Quốc có thể trả đũa, nhưng sản xuất có thực sự dịch chuyển sang Việt Nam?

Câu trả lời là chưa chắc, theo Tiến sỹ Nguyễn Huy Vũ từ Na Uy. Trao đổi với RFA, ông cho rằng cần nhìn bàn cờ rộng hơn, không chỉ so sánh mức thuế Mỹ áp lên Việt Nam với Trung Quốc và các nước châu Á xung quanh mà cần nhìn sang Nam Mỹ. Vì sao? Vì Mỹ cũng đang nhập khẩu từ Nam Mỹ cùng một chủng loại hàng hoá với Việt Nam: nông sản. Vậy Mỹ áp thuế lên các nước Nam Mỹ bao nhiêu? Chỉ bằng một nửa Việt Nam, tức 10%. Như vậy, hàng hoá Việt Nam sẽ đắt hơn hàng hoá từ Nam Mỹ, người tiêu dùng Mỹ sẽ chọn hàng hoá rẻ hơn.

Ngoài ra, mức thuế cho hàng Trung Quốc “quá cảnh” là 40%, thấp hơn 15% so với mức thuế 55% Tổng thống Trump áp lên Trung Quốc theo thoả thuận Mỹ Trung đạt được hồi tháng 5.

Mức chênh lệch 15% này có đủ lớn để các doanh nghiệp Trung Quốc chuyển sản xuất sang Việt Nam, trở thành công ty hợp pháp và sản xuất chính thức tại Việt Nam không? Theo TS Nguyễn Huy Vũ thì chưa chắc. Vì mức chênh lệch này không đủ lớn để đầu tư chuỗi cung ứng và sản xuất nội địa tại Việt Nam. Tổ chức sản xuất tại Việt Nam với chuỗi cung ứng nội địa để không bị coi là hàng “quá cảnh” đòi hỏi mức đầu tư rất lớn. Mức đầu tư này có thể lớn hơn và rủi ro hơn chấp nhận mức chênh lệch thuế quan 15% rất nhiều.

Liệu có lợi ích tiềm năng nào cho Việt Nam?

Mức chênh lệch thuế quan giữa Việt Nam và Trung Quốc có tiềm năng khôi phục lợi thế về thuế mà Việt Nam từng được hưởng so với Trung Quốc sau cuộc chiến thương mại đầu tiên bùng nổ năm 2018. Điều này có khả năng thúc đẩy xu hướng chuyển dịch chuỗi cung ứng sang Việt Nam. Như vậy có thể nói mức thuế 20% sẽ là một mức thuế “bình thường mới” trong quan hệ thương mại Mỹ-Việt dưới thời Tổng thống Trump.

Dòng vốn và dự án mới đang đổ vào Việt Nam, đặc biệt là trong ngành công nghiệp phụ trợ cho thấy doanh nghiệp Trung Quốc đã cố gắng đón đầu xu hướng này từ trước.

Nhiều doanh nghiệp xe hơi Trung Quốc như Haima, Great Wall Motors, Hongqi, FAW, Chery đã tìm cách gia nhập hoặc mở rộng sản xuất tại Việt Nam. Từ đầu năm 2023, gã khổng lồ xe điện BYD của Trung Quốc công bố kế hoạch xây dựng nhà máy sản xuất phụ tùng xe hơi tại Việt Nam để đa dạng hóa chuỗi cung ứng.

Việt Nam đối mặt với một câu chuyện cũ: nền tảng công nghệ lạc hậu. Trong khi Trung Quốc hơn mười năm qua đã “vươn mình” vào “kỷ nguyên mới”, làm chủ công nghệ tiên tiến, Việt Nam vẫn dừng lại ở giai đoạn lắp ráp công đoạn cuối. Trao đổi với RFA, Tiến sỹ Kinh tế Nguyễn Huy Vũ khẳng định cơ hội và cũng là nghĩa vụ lớn nhất mà chính quyền Việt Nam phải làm không chỉ là thu hút FDI mà còn là tận dụng dòng vốn này để thúc đẩy các ngành công nghiệp hỗ trợ, nâng cao năng lực nghiên cứu và phát triển công nghệ. Không làm như vậy thì không có cách nào khác để từng bước tiến lên các phân khúc giá trị cao hơn trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Một chuyên gia khác từ Hà Nội cũng có cùng chung nhận định với TS Nguyễn Huy Vũ:

“Hiện tại, việc dịch chuyển sản xuất sang Việt Nam chỉ là sự dịch chuyển của các công đoạn lắp ráp cuối cùng, chứ không phải toàn bộ chuỗi giá trị. Điều này giúp Việt Nam tăng kim ngạch xuất khẩu nhưng có thể không thực sự nâng cao năng lực công nghiệp nội địa.

Việt Nam liệu có nắm bắt được cơ hội này không? Không. Việt Nam không thể làm được, nếu không có những con người mới. Cuộc cải cách của ông Tô Lâm để chỉnh sửa cơ cấu bộ máy, chứ con người của bộ máy đó vẫn như cũ. Làm sao có thể làm được điều gì mới với những con người cũ kỹ đó?”

Ông Liễu Quý Ngân, người đã tố cáo Công ty cổ phần chăn nuôi C.P Việt Nam có “hành vi vi phạm pháp luật về an toàn thực phẩm”, hiện đang bị công an điều tra về “động cơ” đằng sau hành động đưa thông tin lên mạng xã hội.

Thông tin trên được đưa ra trong cuộc họp báo của Bộ Công an hôm 7 tháng 7.

Trước đó, ông Ngân đã đăng tải hình ảnh mà ông này cho là heo, gà bệnh đang được bán ra thị trường bởi công ty C.P Việt Nam, nơi ông từng làm việc với vai trò “nhân viên sale”.

Cụ thể, ông Ngân cho biết hàng ngày thì công ty đều “trà trộn” heo bệnh và gà bệnh với thị bình thường rồi đưa về cửa hàng, rồi “bắt nhân viên bán ra thị trường tại Sóc Trăng”.

Ông này sau đó đã làm đơn tố cáo công ty C.P Việt Nam lên cơ quan công an vì có “hành vi vi phạm pháp luật về an toàn thực phẩm”. Và tiếp tục tố cáo công ty C.P Việt Nam thông qua tải khoản Facebook Jonny Lieu.

Sự việc đã thu hút sự quan tâm khổng lồ từ dư luận, trong bối cảnh chính quyền gia tăng trấn áp hàng giả, và thực phẩm giả. Nhiều trường hợp người nổi tiếng đã bị bắt vì bán hàng giả, trong đó có trường hợp của hoa hậu Thùy Tiên.

Cuối tháng 6 năm 2025, phía cơ quan công an đã công bố kết luận điều tra, và quyết định không khởi tố vụ án đối với đơn tố cáo của ông Liễu Quý Ngân. Lý do được đưa ra là “không có dấu hiệu tội phạm”.

Ngược lại, ông Ngân bây giờ đang bị điều tra vì hành vi đưa hình ảnh heo bệnh lên mạng xã hội.

Đại diện của Cục Cảnh sát phòng, chống tội phạm về môi trường (C05), tuyên bố đang “phối hợp chặt chẽ với công an các địa phương để làm rõ động cơ, mục đích của việc phát tán hình ảnh trên mạng xã hội”. Vị này cũng cho biết sẽ “xử lý nghiêm theo quy định” nếu phát hiện ông Ngân vi phạm pháp luật.

Trao đổi với RFA với điều kiện ẩn danh, một luật sư cho biết rất có thể phía cơ quan công an đang tìm kiếm dấu hiệu vi phạm tội vu khống, hoặc tội lợi dụng các quyền tự do dân chủ từ các thông tin mà ông Liễu Quý Ngân đăng tải trên mạng xã hội.

Mức xử phạt của tội vu khống gồm phạt hành chính lên đến 20 triệu đồng, tù treo, cho đến tù giam. Còn tội lợi dụng các quyền tự do dân chủ có mức phạt tù lên đến 7 năm.

Ngày 7 tháng 7, Chủ tịch nước Lương Cường đã trao huân chương cho Bộ Công an và các cá nhân của cơ quan này, trong đó có Đại tá Tô Long, người vừa được bổ nhiệm làm Cục trưởng Cục An ninh đối ngoại.

Ông Tô Long được trao Huân chương Quân công hạng Ba, đây là loại huân chương của nhà nước, trao tặng cho những cá nhân có thành tích, công trạng, hoặc công tác lâu dài trong lực lượng vũ trang.

Vị Đại tá quê Hưng Yên được bổ nhiệm làm Cục trưởng Cục an ninh đối ngoại một cách âm thầm hôm 4 tháng 6, phải đến tận hôm nay, 7 tháng 7, báo chí nhà nước mới công khai đưa tin về chức danh mới của ông Tô Long.

Ngày 11 tháng 6, trang Wikipedia tiếng Việt của Cục An ninh đối ngoại cập nhật tên ông Tô Long vào mục “Lãnh đạo hiện nay” với chức danh Cục trưởng. Tuy nhiên, không lâu sau đó, thông tin này bị xóa và thay thế bằng tên của vị cục trưởng tiền nhiệm. Đến ngày 7 tháng 7, tên ông Tô Long mới chính thức được cập nhật trở lại trên trang này.

Tô Long được đồn đoán là con trai của đương kim Tổng Bí thư Tô Lâm, tuy nhiên, không có bất cứ thông tin chính thức nào từ phía gia đình hay chính quyền để xác minh nghi vấn trên.

Trong dịp này, Bộ trưởng Lương Tam Quang, và Thứ trưởng Phạm Thế Tùng cũng là những sĩ quan công an quê Hưng Yên khác được Chủ tịch nước trao huân chương. Hai người này được trao Huân chương Quân công hạng Nhất.

Ngoài ông Tô Long, Cục An ninh đối ngoại còn có thêm 10 cá nhân được trao huân chương Chiến công các hạng Nhất, Nhì, Ba, trên cơ sở “lập chiến công xuất sắc trong chiến đấu và phục vụ chiến đấu, góp phần vào sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội và bảo vệ Tổ quốc.”

Chính sách sáp nhập tỉnh, thành phố, cùng với hàng loạt cải cách hành chính và tổ chức bộ máy đồng bộ, đang được triển khai với một tốc độ và sự quyết liệt đáng kinh ngạc, mang đậm dấu ấn của Tổng Bí thư Tô Lâm.

Chỉ trong vòng chưa đầy một năm kể từ khi Tổng Bí thư Tô Lâm đăng quang vị trí lãnh đạo cao nhất, ngày 3 tháng Tám năm 2024, một cuộc cải tổ quy mô lớn đã đi vào thực tế: số lượng tỉnh thành giảm từ 63 xuống còn 34, bao gồm 28 tỉnh và 6 thành phố trực thuộc trung ương.

Cuộc cải cách thần tốc và tài thao lược của ông Tô Lâm

Sáp nhập các tỉnh, thành và cơ cấu lại bộ máy hành chính 3 cấp (trung ương, tỉnh/thành phố, xã/phường), từ ngày 01 tháng Bảy năm 2025, là một trong những cuộc cải cách hành chính quy mô lớn nhất, và với tốc độ nhanh nhất, quyết đoán nhất, trong lịch sử hiện đại của đất nước.

Nó phát đi tín hiệu rõ ràng về ý chí chính trị cao độ của người đứng đầu. Ông Tô Lâm muốn tạo ra sự thay đổi nhanh chóng và dứt khoát, nhằm tránh sự trì hoãn hay cản trở từ các lợi ích nhóm hay sự bảo thủ trong hệ thống.

Một nhà quan sát chính trị ở Hà Nội trao đổi với RFA trong điều kiện ẩn danh về tốc độ cải cách kinh ngạc này:

“Thực ra tinh gọn bộ máy và chấm dứt tình trạng manh mún, cát cứ của nền kinh tế là điều đã được bàn từ lâu nhưng không ai làm được. Hệ thống và sức ỳ của nó quá lớn. Ông Tô Lâm rõ ràng đã chuẩn bị kĩ lưỡng, khi nắm quyền lực thì làm ngay. Ông ấy điều động hệ thống như chơi cờ vây, các lực lượng khác chỉ là quân cờ thụ động nên không kịp phản đối hoặc cũng không chống đối được. Nếu ông ấy từng bước, có thử nghiệm thì lực lượng cản phá trong hệ thống sẽ tập hợp lại rất mạnh và cuối cùng cuộc cải cách sẽ chẳng đi tới đâu. Ông ấy hội tụ cả hai năng lực là “ra tay quyết đoán” và “cao thủ cờ vây” nên mới có thể buộc cả bàn cờ phải thay đổi.”

Điều này cho thấy một mức độ tập trung quyền lực và ý chí chính trị đủ mạnh của ông Tô Lâm. Sức mạnh đó đã chứng tỏ khả năng thực hiện những thay đổi lớn, dù có thể gây xáo trộn ban đầu.

Cuộc “sắp xếp lại giang sơn” này, như RFA từng chỉ ra, gắn liền với cuộc sắp xếp nhân sự chuẩn bị cho Đại hội 14 của ĐCSVN đầu năm 2026, nơi mà theo hầu hết các nhà quan sát, ông được kỳ vọng sẽ tiếp tục giữ quyền lực. Tuy nhiên, đối với Tổng Bí thư Tô Lâm, điều đó chỉ là một phần nhỏ của bức tranh. Ông nhấn mạnh rằng việc chuẩn bị nhân sự không chỉ phục vụ cho một kỳ đại hội mà còn là sự chuẩn bị cho tương lai, cho “vận mệnh của Đảng, sự tồn vong của chế độ và sự phát triển của đất nước.”

Những hệ lụy và thiếu sót của cải cách thần tốc

Mặc dù chính sách sáp nhập tỉnh, thành và các cải cách đồng bộ mang lại nhiều lợi ích tiềm năng, tốc độ triển khai nhanh chóng đã không tránh khỏi những hệ lụy, thiếu sót, đặt ra nhiều thách thức cho hệ thống chính trị và xã hội.

Báo Pháp luật Tp. HCM từng đăng bài báo “Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam TP Cần Thơ mới sẽ có 1 chủ tịch và 17 phó chủ tịch.” Sau đó, bài báo sửa đổi, xóa nội dung “có 17 phó chủ tịch” kia.

Tuy nhiên, có những thiếu sót mới phát sinh đã cho thấy rằng thách thức “con người” là cốt lõi và vượt xa vấn đề dôi dư biên chế.

Trường hợp sáp nhập Thành phố Hồ Chí Minh với tỉnh Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu là một minh chứng rõ nét. Sau sáp nhập, trung tâm hành chính vẫn đặt tại Quận 1. Khoảng cách từ trung tâm Bình Dương đến Quận 1 là khoảng 42km, và từ Bà Rịa - Vũng Tàu là 77km. Để giải quyết vấn đề đi lại cho cán bộ, Thành phố Hồ Chí Minh đã phải lên phương án tổ chức xe đưa đón hàng ngày từ Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu đến Thành phố Hồ Chí Minh làm việc, với chi phí dự kiến gần 1.3 tỷ đồng mỗi tháng trong giai đoạn đầu. Sở Xây dựng thành phố này cho biết, “khảo sát hơn 1.000 người cho thấy khoảng 83% cán bộ, công chức, viên chức ba địa phương có nhu cầu đi về trong ngày.” Trao đổi với RFA, Tiến sỹ Nguyễn Huy Vũ từ Na Uy nhận xét rằng các vị lãnh đạo mới đã không

“Không ai có thể thức dậy từ 4 giờ sáng để xuất phát từ Vũng Tàu lúc 5 giờ sáng, lên Sài Gòn làm việc lúc 8 giờ sáng, và trở về nhà lúc 8 giờ đêm, trong khi mỗi tháng nhận lương vài triệu đồng. Ai đưa đón, chăm sóc con cái họ? Về nhà lúc 8 giờ đêm, ăn uống, tắm rửa, dọn dẹp nhà cửa xong là nửa đêm. Những công chức này sẽ chỉ còn 4 tiếng để ngủ? Chỉ có những “bộ óc thiên tài lộn ngược” mới nghĩ ra được việc sắp xếp công việc cho công chức như vậy.”

Ở Hà Nội, nhiều cán bộ từ thành phố được điều động về xã, bắt đầu từ 1 tháng Bảy, phải vượt chặng đường từ 30 km đến 80 km, phải qua đò ngang trên sông Hồng để làm việc tại xã Minh Châu thuộc Ba Vì.

Thực tế này cho thấy một mâu thuẫn giữa mục tiêu tinh gọn bộ máy và hiệu quả vận hành. Khoảng cách địa lý và sự thiếu hụt hạ tầng giao thông công cộng phát triển đã làm suy yếu hiệu quả của việc tinh gọn bộ máy.

Mặc dù mục tiêu là giảm thiểu sự trùng lặp và nâng cao hiệu suất, việc cán bộ phải mất nhiều giờ di chuyển hàng ngày, cùng với chi phí đáng kể cho xe đưa đón, cho thấy rằng sự tinh gọn về số lượng đơn vị hành chính không tự động dẫn đến hiệu quả vận hành nếu không có hạ tầng hỗ trợ đồng bộ.

Điều này đặt ra câu hỏi về tính bền vững và thực tế của việc tập trung hóa hành chính mà không đi kèm với đầu tư hạ tầng tương xứng. Người dân và doanh nghiệp ở các địa bàn sáp nhập gặp khó khăn khi cần liên hệ công việc, giải quyết thủ tục hành chính với chính quyền cấp xã, cũng như các cơ quan cấp tỉnh, thành, như Tòa án nhân dân, Viện Kiểm sát nhân dân, Bảo hiểm xã hội, Kho bạc Nhà nước, ngân hàng, cơ quan thuế, do khoảng cách đến trụ sở làm việc xa hơn đáng kể.

Bên cạnh đó, các doanh nghiệp, tổ chức, hợp tác xã, hộ kinh doanh cũng bị ảnh hưởng đáng kể do phải điều chỉnh thông tin, đặc điểm nhận biết, làm tăng chi phí đầu vào, nguyên liệu, giá thành sản phẩm do điều chỉnh giá đất, thuế, phí, lệ phí. Điều này sẽ xảy ra tại những nơi trước đây là “nông thôn” nay đã trở thành “đô thị.” Một nhà quan sát trao đổi với RFA nhận xét của mình với điều kiện ẩn danh:

“Nếu không có các giải pháp bù đắp hiệu quả, việc sáp nhập với tốc độ quá nhanh, khi chưa kịp chuẩn bị về hạ tầng, có thể làm giảm chất lượng dịch vụ công và tăng gánh nặng cho người dân, đặc biệt ở các vùng nông thôn và miền núi, đi ngược lại mục tiêu ban đầu của chính sách.”

Giang sơn dễ đổi, bản tính khó dời

Cuộc cải cách hệ thống hành chính của Tổng Bí thư Tô Lâm nhắm đến nhiều mục tiêu lớn. Mở rộng không gian phát triển cho các tỉnh, thành mới, cải cách hành chính, đơn giản hóa thủ tục cho người dân và doanh nghiệp, cải thiện chất lượng dịch vụ công. Thay vì thụ động tiếp nhận và giải quyết các vấn đề phát sinh, bộ máy mới được định hướng trở thành một hệ thống “kiến tạo,” “chủ động phục vụ” và “giải quyết vấn đề” cho người dân và doanh nghiệp. Bộ máy nhân sự mới cũng được kỳ vọng sẽ thực thi chiến lược “mở rộng không gian phát triển”, “phát huy vai trò dẫn dắt của các vùng động lực” và các “hành lang kinh tế” mà cuộc sắp xếp lại hệ thống hành chính đã tạo ra.

Câu hỏi đặt ra là liệu bộ máy mới của Tổng Bí thư Tô Lâm có đáp ứng được kỳ vọng nêu trên hay không?

“Những bất cập vừa mới xảy ra trong những ngày đầu sáp nhập, tuy là những bất cập nhỏ, đã cho thấy hệ thống nhân sự mới vẫn hoạt động theo tư duy cũ. Những tư duy cũ này sẽ vẫn tiếp tục tồn tại vì chưa có dấu hiệu gì thúc ép nó phải thay đổi.” Đó là nhận xét của một nhà nghiên cứu ở Hà Nội với RFA.

Công văn 03/CV-BCĐ năm 2025 đã quy định rằng địa phương cần bố trí tỷ lệ hợp lý số lượng cán bộ, công chức, viên chức làm việc đồng thời tại trụ sở hành chính của tỉnh cũ và tại trung tâm hành chính - chính trị của tỉnh, thành mới, căn cứ vào điều kiện về hạ tầng công nghệ thông tin và chuyển đổi số.

Tuy nhiên, việc lãnh đạo mới vẫn yêu cầu cán bộ ở các địa phương cũ phải di chuyển tới trụ sở của tỉnh, thành mới, bất chấp khoảng cách và hạ tầng giao thông, cho thấy một sự cứng nhắc, máy móc trong tư duy quản lý và sự chậm trễ trong việc thích ứng với thực tế địa lý mới.

Thử thách mới chờ đợi Tổng Bí thư Tô Lâm

Với tốc độ và quy mô cải cách hành chính, tổ chức bộ máy và nhân sự Đảng chưa từng có, Tổng Bí thư Tô Lâm giờ đây đã nắm trọn đội hình nhân sự của riêng mình, gắn liền với hệ thống hành chính mới do chính ông kiến tạo. Điều này đặt ông vào vị thế là người chịu trách nhiệm cao nhất cho sự vận hành, hiệu quả, và sự trong sạch của bộ máy này.

Thực vậy, kể từ khi được bầu làm Tổng Bí thư vào ngày 03 tháng Tám năm 2024, ông Tô Lâm đã thể hiện một chiến lược dài hạn và toàn diện trong việc xây dựng đội ngũ cán bộ.

Điều này củng cố quyền lực và tầm ảnh hưởng của ông, tạo nên một “dấu ấn” riêng cho bộ máy lãnh đạo dưới quyền mình.

Sự khác biệt trong trách nhiệm cá nhân của Tổng Bí thư Tô Lâm so với cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng trong công tác phòng chống tham nhũng là một điểm đáng chú ý.

Cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng, với chiến dịch “Đốt lò” kiên quyết, thường xuyên nhấn mạnh rằng “người đứng đầu phải chịu trách nhiệm về những yếu kém, sai phạm về tham nhũng trong tổ chức, cơ quan, đơn vị, địa phương mình”. Mặc dù có ý kiến cho rằng cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng có thể được xem là “vô can” vì mặc dù là “người đứng đầu”, ông xử lý các cán bộ do người khác bổ nhiệm (ví dụ như các cán bộ dưới thời cựu Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng).

Điểm khác biệt mấu chốt ở đây là Tổng Bí thư Tô Lâm đang trực tiếp xây dựng lại toàn bộ đội ngũ và hệ thống hành chính mới. Ông không kế thừa hệ thống cũ. Ông tạo ra hệ thống mới.

Với việc tiếp tục vai trò Trưởng Ban Chỉ đạo Trung ương về phòng chống tham nhũng, tiêu cực và đồng thời là “Kiến trúc sư Trưởng” của cuộc cải cách hành chính và nhân sự quy mô lớn, Tổng Bí thư Tô Lâm giờ đây nắm giữ một trách nhiệm cao nhất và trực tiếp hơn ông Nguyễn Phú Trọng.

Ông không chỉ đơn thuần “xử lý” những sai phạm đã sinh ra và tồn tại trước đó mà còn là người kiến tạo bộ máy mới.

Điều này đặt ông vào tình thế phải chịu trách nhiệm trực tiếp và toàn diện hơn đối với hiệu quả, sự trong sạch, và năng lực quản trị của hệ thống mà ông đã định hình và củng cố. Vị thế này liệu có thể mang lại những thách thức tiềm tàng đáng kể đối với Tổng Bí thư Tô Lâm hay không?

Theo một nhà nghiên cứu ở Hà Nội, trao đổi với RFA trong điều kiện ẩn danh, câu trả lời là có. Thách thức đầu tiên là trách nhiệm “kép”: ông vừa là người “đốt lò” để loại bỏ tham nhũng, tiêu cực, vừa là người “xây lò mới” để đảm bảo hệ thống không phát sinh những vấn đề tương tự.

“Ông phải tiếp tục đấu tranh chống tham nhũng trong hệ thống hiện có, đồng thời phải đảm bảo rằng hệ thống mới do ông xây dựng không tái diễn những sai phạm đã từng xảy ra trước đây. Nếu có sai phạm, tham nhũng, hay yếu kém quản trị trong bộ máy mới, trách nhiệm sẽ trực tiếp thuộc về ông, không thể đổ lỗi cho “di sản” của người tiền nhiệm. Điều này tạo ra một áp lực rất lớn lên ông vì nó cá nhân hóa trách nhiệm.

Ông ấy có dễ dàng ngăn chặn những sai phạm cũ tái diễn không? Không. Câu trả lời rất rõ ràng là không. Bởi vì với một hệ thống quản lý hơn một trăm triệu dân, dù ông có tinh gọn nó đến đâu, ông không thể tự mình quản đến từng ngõ ngách. Nó quá lớn. Ông phải để nó tự quản, bằng phương thức cho nó tự cân bằng quyền lực và kiểm soát lẫn nhau, như kinh nghiệm quản trị quốc gia của các nước dân chủ văn minh.”

Ngày 1 tháng 7, Chính phủ đã ban hành Nghị định 179/2025/NĐ-CP, với nội dung ‘Quy định về mức hỗ trợ đối với người làm công tác chuyên trách về chuyển đổi số, an toàn thông tin mạng, an ninh mạng’.

Theo đó, bắt đầu từ ngày 15 tháng 8, các đối tượng được áp dụng sẽ được hưởng mức hỗ trợ 5.000.000 đồng/tháng. Đáng chú ý, số tiền này sẽ không bị tính vào lương để khấu trừ bảo hiểm xã hội và bảo hiểm y tế.

Theo Luật An ninh mạng 2018, lực lượng bảo vệ an ninh mạng bao gồm bất cứ ai được huy động tham gia bảo vệ an ninh mạng, dù thuộc biên chế hay không, và có nằm trong các tổ chức của nhà nước hay không.

Nghị định 179 được áp dụng trên quy mô rất rộng, bao gồm toàn bộ những người làm công tác chuyên trách về chuyển đổi số, an toàn thông tin mạng, an ninh mạng ở các cơ quan của Đảng Cộng sản, Nhà nước, Mặt trận Tổ quốc, các tổ chức chính trị-xã hội từ cấp trung ương đến cấp địa phương, và lực lượng vũ trang (quân đội, công an, cơ yếu).

Ngoài ra, công nhân công an và công nhân và viên chức quốc phòng cũng thuộc diện được hỗ trợ. Hiểu một cách đơn giản, thì đây là những người được Bộ Công an và Bộ Quốc phòng tuyển dụng để tham gia đấu tranh trên không gian mạng, nhưng không mặc sắc phục.

Phần lớn kinh phí để tăng hỗ trợ cho lực lượng này sẽ do ngân sách nhà nước chi trả.

Không rõ bao nhiêu người sẽ được hưởng lợi từ chính sách này, chính phủ chưa từng công bố số người tham gia làm công tác chuyên trách về chuyển đổi số, an toàn thông tin mạng, an ninh mạng.

Năm 2017, Bộ Quốc phòng tuyên bố có hơn 10.000 người trong Lực lượng 47, với nhiệm vụ “đấu tranh trên không gian mạng”. Trong khi Bộ Công an và các cơ quan nhà nước, cũng như tổ chức chính trị-xã hội khác chưa từng công bố số lượng người tham gia công việc này.

Trong những năm gần đây, có thông tin cho rằng nhà nước đã huy động cả các công ty tư nhân chuyên về truyền thông, để tham gia vào các nỗ lực tuyên truyền và đấu tranh trên không gian internet.

Ông Lê Anh Tuấn, anh ruột của hành giả Minh Tuệ, đã bị bắt tạm giam vào ngày 2 tháng 7 tại Gia Lai. Ông bị cáo buộc tội “lợi dụng chức vụ, quyền hạn khi thi hành công vụ”, theo báo nhà nước.

Theo truyền thông nhà nước, ông Tuấn ​từng giữ chức bí thư chi bộ, và chủ tịch kiêm giám đốc Công ty TNHH một thành viên Cà phê Ia Châm, nơi ông đã có “hành vi sai phạm, gây thiệt hại tài sản của nhà nước gần 1 tỷ đồng”.

Cả các cơ quan tuyên truyền lẫn chính quyền địa phương đều không nêu cụ thể “sai phạm” mà anh trai của hành giả Minh Tuệ phạm phải. Nhiều tờ báo cũng xóa bỏ cụm từ “anh trai ông Thích Minh Tuệ” ra khỏi tiêu đề của bản tin.

Sau khi bị công an bố ráp và giải tán ở Huế đêm ngày 3 tháng 6 năm 2024, hành giả Minh Tuệ biến mất một thời gian, dấy lên lo ngại về sự an toàn của ông. Khoảng một tháng sau, ông xuất hiện trở lại ở quê nhà Gia Lai. Và đây cũng là lúc ông Lê Anh Tuấn tham gia vào câu chuyện với tư cách người phát ngôn cho em trai mình.

Công ty Phát Tâm Thiên Định Tuệ do ông Lê Anh Tuấn và vợ thành lập ngày 25 tháng 6, trở thành nơi duy nhất thay mặt Thích Minh Tuệ đưa ra các tuyên bố công khai, trong quãng thời gian kể từ khi vị hành giả bắt đầu “ẩn tu” ở Gia Lai cho đến khi rời khỏi Việt Nam.

Một tháng trước khi Thích Minh Tuệ rời Việt Nam để thực hiện cuộc hành trình đến Ấn Độ, công ty của ông Tuấn bị bà Nguyễn Thị Hoàng đâm đơn tố cáo lên Chủ tịch nước và chính quyền tỉnh Gia Lai.

Trong lá đơn được gửi đi ngày 27 tháng 11 năm 2024, gồm nhiều nội dung tố cáo khác nhau, trong đó bao gồm việc bà Hoàng cáo buộc công ty Phát Tâm Thiên Định Tuệ “xây dựng trái phép trên đất nông nghiệp”.

Đến tháng 5 năm 2025, ngay sau khi hành giả Minh Tuệ tới Ấn Độ, hoàn thành cuộc hành trình qua bảy quốc gia, thu hút sự chú ý khổng lồ từ dư luận trong nước, thì xuất hiện thông tin ông Lê Anh Tuấn bị kỷ luật Đảng.

Lý do? Ông Tuấn bị cáo buộc để cho người nhà xây dựng công trình không phép trên mảnh đất trồng cà phê thuộc sở hữu của chính công ty Ia Châm do ông Tuấn làm Chủ tịch kiêm Giám đốc.

Trong đơn tố cáo của bà Hoàng, ông Tuấn bị cáo buộc “kinh doanh mê tín dị đoan” và trong thông báo của các cơ quan tuyên truyền về việc ông Tuấn bị kỷ luật Đảng, còn kèm thông tin ông Tuấn vi phạm “những điều Đảng viên không được làm”, nhưng không nói rõ vi phạm cụ thể.

Chính quyền và các cơ quan tuyên truyền đã không nhắc đến lá đơn tố cáo của bà Nguyễn Thị Hoàng khi đưa tin về việc ông Tuấn bị kỷ luật Đảng. Nhưng rõ ràng là có sự trùng hợp giữa nội dung tố cáo và lý do ông Tuấn bị kỷ luật.

Câu hỏi đặt ra lúc này là liệu việc ông Lê Anh Tuấn bị bắt có liên quan gì đến đơn tố cáo của bà Nguyễn Thị Hoàng hay không?

Trong ngày 2 tháng 7, ông Đoàn Văn Báu, người tự xưng được chỉ định làm trưởng đoàn để đưa hành giả Minh Tuệ tới Ấn Độ, nhưng sau đó từ bỏ giữa chừng, đã đăng tải một video, trong đó ông Báu nhắc đến việc ông Tuấn thành lập công ty Phát Tâm Thiên Định Tuệ và “biến công ty thành chùa”.

Tuy quả quyết việc ông Tuấn bị bắt là thuần túy do sai phạm kinh tế, nhưng ông Báu cũng ám chỉ thêm về việc sau này có thể ông Tuấn còn bị điều tra xem liệu “có cấu kết với ai tổ chức tuyên truyền chống phá nhà nước hay không”?