Sơn Hà (Jan-2026)

Trong đời sống, có lẽ lúc nào người ta cũng cần có tin tức. Tin tức thường đem đến cho chúng ta cơ hội hoặc một lời cảnh báo. Chẳng hạn như nghe tin một đàn bò rừng đang hướng về làng ta. Dân làng bảo nhau chuẩn bị giăng bẫy để bắt bò làm thịt, hay lập những chướng ngại vật để bảo vệ những nơi hiểm yếu. Nếu dân làng không biết tin này thì điều gì sẽ xảy ra cho làng ta?

Đó là chuyện của thời xa xưa, lúc mà phương tiện truyền tin còn thô sơ. Đời nay, nhiều phương tiện đem tin tức đến từng nhà, từng người, trong mỗi phút đồng hồ trong ngày. Nhiều khi tin tức đến dồn dập khiến người nhận tin cảm thấy choáng ngợp, đến nỗi không còn muốn tiếp nhận tin tức nữa. Tin tức đưa đến ào ào có thể làm người ta lo âu nhiều hơn. Đến nỗi, có người bảo rằng, tôi không muốn xem TiVi, không muốn đọc báo vì có nhiều tin tức làm tôi hoang mang. Hoặc, tôi muốn được bình an nên “không xem TV, không đọc báo”. Tại sao vậy?

Tin Là Gì? Thông Tin Là Gì?

Cùng nhau, ta tìm hiểu thế nào là tin tức? Có khi nói ngắn là Tin. Chúng ta cũng không thể nhầm lẫn “tin tức” với “thông tin”. Tự điển Việt Nam của Hội Khai Trí Tiến Đức, định nghĩa Tin là “việc đến tai mình biết”. Chẳng hạn như: Tin lành, Tin dữ, Tin nhạn,… Tự điển Đại Nam Quốc Âm Tự Vị định nghĩa Tin là điều mách bảo… sự việc người ta nhắn. Tin là một danh từ.

Về hai chữ Thông Tin. Tự điển Đại Nam Quốc Âm Tự Vị giải nghĩa chữ “thông tin” là …gởi tin cho nhau, cho nhau biết. Tự điển Việt Nam (Hội Khai Trí Tiến Đức xuất bản) định nghĩa Thông Tin là báo tin cho nhau, (cùng nghĩa với thông tư), được sử dụng như một động từ. Nếu dùng thông tin như một danh từ thì nó nghĩa là “điều được truyền đi”.

Tuy nhiên, nhiều khi chúng ta đọc được những bản văn sử dụng lẫn lộn ý nghĩa giữa Tin Tức và Thông Tin, cả hai được dùng là danh từ. Dùng tiếng Anh có lẽ sẽ giúp ta phân biệt News (tin tức) và Information (thông tin). Tự điển Cambridge giải thích News is information about recent events (dữ kiện về những biến cố mới xảy ra). Information thì được giải thích là “facts about a situation, person, event” (điều thực tế về tình huống, về con người, về biến cố).

Một cách tổng quát, nếu dùng như danh từ thì News (tin tức) và Information (thông tin) có ý nghĩa gần giống nhau nhưng khác nhau về tính cách thời gian. Tin tức có các dữ kiện về một biến cố vừa mới xảy ra. Thông tin thì mang nhiều chi tiết của sự kiện nhưng chưa hẳn là chuyện mới xảy ra. Có thể nói, tất cả tin tức đều là thông tin, nhưng không phải tất cả thông tin đều là tin tức.

Phân Biệt Tin Tức và Thông Tin

Tại sao nhiều người nhầm lẫn giữa “tin tức” và “thông tin”? Vì cả hai đều cung cấp sự thật. Nhưng sự khác biệt nằm ở thời gian và tính quan trọng của nó. Tin tức là thông tin mới, quan trọng đối với công chúng, được nhanh chóng truyền đi trên các hệ thống truyền thông.

Tóm lại, thông tin chứa đựng sự thật và ý nghĩa, không nhất thiết là sự kiện mới xảy ra. Tin tức là dữ kiện quan trọng, là sự thật, mới nhất được truyền tải đến công chúng.

Giáo sư John Hohenberg giảng dạy ở phân khoa Báo Chí, đại học Columbia, Hoa Kỳ, đưa ra đề nghị Tin Tức phải có các đặc tính: chính xác, hấp dẫn và thời sự. Nhà báo Trần Văn Ngô, tác giả cuốn sách “Kỹ Thuật Săn Tin Viết Tin” được dùng để huấn luyện phóng viên, viết rằng, “Tin tức là những điều in trên báo, đọc trên đài tường thuật những sự kiện mới lạ, vừa mới xảy ra tức thời có lợi cho độc giả”. Tài liệu này tổng hợp các nhận xét của nhiều nhà báo kỳ cựu của các hãng thông tấn lớn, cùng có một nhận định: Tin Tức mang ba yếu tố quan trọng: trung thực, ích lợi, tức thời. Nhà báo Trần Văn Ngô còn nói rằng, yếu tố thời gian rất quan trọng trong bản tin; sau một vài ngày, tin sẽ không còn là tin mà trở thành tài liệu. Để thêm vài tuần sẽ là… lịch sử.

Tài liệu huấn luyện cho thông tín viên radio, tác giả Ralph Milton giải thích về Tin Tức: “Khi con người sống trong hang động, họ cũng cần tin tức như chúng ta bây giờ. Họ cần tin tức hàng ngày về cuộc sống gia đình, về con cái, về thú vui, về thức ăn,… Họ cần có người đưa tin canh gác trên đỉnh đồi hoặc từ ngọn cây cao để quan sát. Anh ta sẽ báo cho dân làng biết những gì đang xảy ra ở nơi họ [dân làng] không thể nhìn thấy. Tin đó có thể là cơ hội mà cũng có thể là những hiểm nguy mà dân làng sẽ phải đối phó”.

Ngày nay, phương tiện truyền thông tiến bộ hơn nhưng nhu cầu tin tức hàng ngày vẫn không khác. Người đưa tin là thông tín viên, là phóng viên, vẫn đem tin tức đến cho đại chúng, khiến cho thành thị và thôn quê gần nhau hơn. Họ cần nhau và giúp đỡ lẫn nhau với tình liên đới trong mọi lãnh vực.

Người Đưa Tin Có Còn Đáng Tin Cậy?

Tuy nhiên, ngày nay, người ta bắt gặp rất nhiều người đưa tin không được đào tạo từ các trường huấn luyện chuyên môn. Hoặc người đưa tin không có lương tâm nghề nhiệp. Rất nhiều thông tín viên giả mạo. Họ viết tin và đưa tin một cách bừa bãi. Các bản tin không còn mang những đặc tính cần có của nó.

Khi xưa, chúng ta nghe nói: Tin Vui, Tin Nhạn, Tin Buồn, Tin Dữ, Tin Giật Gân, Tin Động Trời, Tin Thời Tiết,… có cả Tin Vịt. Bây giờ, ta nghe thêm: Tin Lèo, Tin Láo, Tin Giả, Tin Tầm Phào,…

Tin Nào Đáng Tin?

Tin tức là thông tin mới nhận được, hoặc mới được khám phá, về sự kiện, về con người, hoặc tình huống quan trọng đối với công chúng. Nó phải có những đặc tính: trung thực, ích lợi và tức thời.

Nghe trong thiên hạ, có người cho biết Tin Giả đang lan truyền khắp nơi. Vậy, thật sự có Tin Giả không? Chắc chắn là có, nhưng hình như thuật ngữ này bị lạm dụng, gây ra sự nhầm lẫn. Ta có thể phân biệt hiện tượng thực tế, trong cách sử dụng thuật ngữ này.

Tin Giả là gì?

Tin Giả là tin sai lệch hoặc gây hiểu lầm được trình bày dưới dạng tin tức, với mục đích lừa dối hoặc thao túng quần chúng. Nói đầy đủ hơn, Tin Giả có nội dung sai sự thật hoặc nội dung bị bóp méo. Nó được trình bày theo công thức báo chí với ý định lừa dối độc giả và thính giả. Tin Giả có nội dung bịa đặt một cách cố ý.

Tin Không Giả, Bị Xem Là Tin Giả

Chúng ta hãy xét xem Tin nào KHÔNG phải là Tin Giả, mà bị nhầm là Tin Giả:

-Bản tin đính chánh bởi vì trước đây đã loan tin sai nên mới có bản tin đính chính. Bản tin có mục đích đính chính một về sự kiện. Tin đó không phải Tin Giả.  

-Bản tin có thêm lời bình luận. Phần bình luận đi kèm với bản tin làm cho nội dung mang tính chủ quan, thiếu trung thực. Nó không phải là Tin Giả mà bản tin đã trở thành bài xã luận hay quan điểm, mà quan điểm là của người viết tin, làm cho người đọc tưởng là Tin Giả. 

-Bản tin trình bày một thứ sự thật dễ làm mất lòng, sẽ bị độc giả bất bình rồi từ chối và chụp mũ là Tin Giả. Thực tế, tin ấy thuộc loại tin không được ưa thích. 

-Bản tin mang tính châm biếm mà không cho biết rõ ràng thì dễ bị xem là Tin Giả. Ngay ở đầu bản tin, nên báo trước cho độc giả biết đây là bản tin châm biếm.

Phân Loại Tin Giả

Các nhà nghiên cứu thường chia tin giả thành các dạng: 1/bịa đặt, 2/nội dung bị thao túng, giả mạo, 3/đánh tráo hay chế biến hình ảnh, 4/nội dung thuộc một chiến dịch.

1/ Bản tin có nội dung bịa đặt, có một hay nhiều chi tiết không đúng sự thật. Bản tin căn cứ trên nguồn giả mạo. Các trích dẫn hoàn toàn không có nguồn gốc, hoặc không thể kiểm chứng.

2/ Nội dung bị thao túng: vị trí địa lý trong bản tin bị thay đổi, hình ảnh hoặc âm thanh bị chỉnh sửa, video bị cắt ghép. Bản tin nhái theo công thức của các hãng tin lớn nhưng bên trong là nội dung giả mạo.

3/ Hoàn cảnh sai lệch, hình ảnh hoặc dữ kiện không đúng với thực tế và được đặt trong bối cảnh gây hiểu lầm, có chủ tâm.

4/ Bản tin chạy theo làn sóng của một chiến dịch đánh phá, hoặc phối hợp với kế hoạch chính trị có quy mô rộng lớn, với mục đích lường gạt.

Nhận Diện Tin Giả

Tin giả dễ thấy nhất là nó ra vẻ nhanh chóng, nhưng thiếu chính xác. Nó lợi dụng sự hiếu kỳ của con người, thúc đẩy phản ứng tức thời. Phần lớn những bản Tin Giả gây sốc trong dư luận, có tính cách kêu gọi sự tiếp tay lan truyền. Tin Giả không có mục tiêu cung cấp sự thật; mục tiêu là gây chú ý. Tin Giả cũng có một đặc tính dễ phát giác là sự lặp đi lặp lại để tạo “sự thật ảo tưởng”. Các chế độ cộng sản thường dùng kỹ thuật này “… lặp đi lặp lại nhiều lần, người ta sẽ cảm thấy quen thuộc và tưởng nó là sự thật”.

Tin Giả – Xuất Hiện Mới Đây Hay Đã Có Từ Lâu?

Vào thời La Mã cổ đại, Octavian đã phát tán các tờ truyền đơn giả mạo về Mark Antony. Báo lá cải thời nào cũng có, chuyên chở những câu chuyện tưởng tượng hoặc phóng đại để bán báo. Trong thời Chiến Tranh Lạnh, nhiều tin tức sai lệch được phổ biến rộng rãi với mục đích lừa địch.

Ngày nay, mạng xã hội được phát triển nhanh chóng, làm thành lợi thế cho việc truyền tải tin tức nhanh chóng khiến người nhận tin cứ tưởng “tin tức” nóng hổi được truyền đi trên mạng xã hội. Những người nhào nặn Tin Giả sử dụng kỹ thuật điện toán để nhanh chóng và ào ạt tung lên mạng xã hội càng nhiều, càng nhanh càng tốt, biết đâu có thêm nhiều cơ hội đánh lừa độc giả. Một trong những kỹ thuật đó là dùng Artificial Intelligence (AI – trí tuệ nhân tạo).

Tác Dụng của Tin Giả

Tin Giả có mục tiêu lừa đảo người nhận tin là điều hiển nhiên. Mặt khác, Tin Giả còn có một tác dụng khác là gây tổn thương cho làng báo. Đến nỗi, có người sợ nhận tin tức. Không biết trong khối tin tức ấy, cái nào thật, cái nào giả? Đó là lý do nhiều người không còn muốn xem TV hay đọc báo.

Chưa kể có người dùng hai chữ “tin giả” để chụp mũ và tẩy chay tin tức mình không thích, bác bỏ những bài tường thuật có giá trị. Khiến cho khối tin tức trở thành “vàng thau lẫn lộn”. Tuy nhiên, đến một giới hạn nào đó, chính “tin giả” sẽ tự tố cáo và tự huỷ. Quan trọng hơn cả, người nhận tin phải biết lọc lựa để chỉ đọc những tin có nội dung đáng tin. Nhất là không nên chuyền đi những bản tin đã nhận diện là Tin Giả.

-oOo-

Dù sao, con người sống hợp quần, tổ chức thành xã hội có trật tự và phát triển, không thể thiếu lãnh vực giáo dục và truyền thông. Mỗi nhân tố trong xã hội sẽ cùng nhau đóng góp cho việc duy trì và phát triển xã hội. Lãnh vực truyền thông phải được trả lại đúng giá trị của nó như nó đã có, trải qua nhiều thời đại: tin tức đem lại cho con người những cơ hội hoặc cảnh báo; không thể bị dùng để lường gạt.

Chúng ta có thể đặt ra những câu hỏi để tự kiểm tra. Chẳng hạn như, Tin từ đâu đến? Tin có kiểm chứng được không? Ngôn ngữ có mang tính giật gân khác thường không? Ai sẽ được lợi nếu tôi tin điều này?

Biết rằng, thời nào cũng có tin thật, tin giả, tin sai lệch,… Nhưng, Tin Tức phải có các yếu tố tối thiểu: trung thực, ích lợi, tức thời. Nếu không, ta nên xem nó đáng nghi ngờ. Với trực giác và sự thận trọng, chúng ta có thể nhận diện Tin Giả.

Sơn Hà (Jan-2026)